नेपालमा आजकल मल्टिभिटामिन, क्याल्सियम, भिटामिन 'डी', ओमेगा–३, प्रोटिन पाउडर, कोलेजन, बायोटिन, आइरन र विभिन्न 'हेल्थ सप्लिमेन्ट' को बजार तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। सामाजिक सञ्जाल, फार्मेसी, क्लिनिक र अस्पतालसम्म सप्लिमेन्टको प्रयोग व्यापक भएको छ। तर एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ- के हरेक बिरामीलाई सप्लिमेन्ट आवश्यक छ?
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार अधिकांश स्वस्थ व्यक्तिले सन्तुलित आहारबाट आवश्यक भिटामिन र खनिज प्राप्त गर्न सक्छन्। सप्लिमेन्ट विशेष परिस्थितिमा मात्र आवश्यक हुन्छ, जस्तै: पोषणको कमी, गर्भावस्था, विशेष रोग वा चिकित्सकीय कारण।
सप्लिमेन्ट भनेको के हो?
सप्लिमेन्ट भनेको आहारलाई पूरक (सप्लिमेन्ट) गर्ने पदार्थ हो। यसमा भिटामिन, खनिज, जडिबुटी, अमिनो एसिड, प्रोटिन वा अन्य पोषक तत्व हुन सक्छन्। यसको उद्देश्य पोषणको पूर्ति गर्नु हो, रोग निको पार्नु होइन।
नेपालमा सप्लिमेन्टको अवस्था
नेपालमा धेरै मानिसले थकान, कमजोरी, कपाल झर्ने, भोक नलाग्ने, तनाव वा सामान्य स्वास्थ्य सुधारका लागि सप्लिमेन्ट खान थालेका छन्। कतिपय अवस्थामा चिकित्सकको सल्लाहबिना समेत सप्लिमेन्ट प्रयोग गरिन्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार अहिले बजारमा उपलब्ध धेरै सप्लिमेन्टहरूको वैज्ञानिक आवश्यकता मूल्याङ्कन नगरी प्रयोग भइरहेको छ। यसले अनावश्यक खर्च मात्र होइन, कहिलेकाहीँ स्वास्थ्य जोखिम पनि बढाउन सक्छ।
औषधि व्यवस्था विभागको भूमिका
नेपालको औषधि नियामक निकाय औषधि व्यवस्था विभाग हो। विभागले औषधिको दर्ता, गुणस्तर, आयात, उत्पादन तथा बिक्री-वितरण नियमन गर्छ। तर एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने, औषधि र सप्लिमेन्ट एउटै कुरा होइनन्। औषधिले रोगको उपचार, रोकथाम वा निदान गर्न सक्छ, तर सप्लिमेन्टको मुख्य उद्देश्य पोषण पूर्ति गर्नु मात्र हो।
अमेरिकी एफडिए स्वयंले स्पष्ट रूपमा भनेको छ:
'FDA does not approve dietary supplements before they are marketed.'
अर्थात्, अधिकांश सप्लिमेन्टहरू औषधिजस्तै एफडिएद्वारा प्रभावकारिता र सुरक्षा परीक्षण गरेर स्वीकृत गरिएका हुँदैनन्। कम्पनी स्वयं आफ्नो उत्पादनको सुरक्षाको जिम्मेवार हुन्छ।
सबै बिरामीलाई सप्लिमेन्ट किन आवश्यक पर्दैन?
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार:
सन्तुलित आहार खाने स्वस्थ व्यक्तिलाई नियमित सप्लिमेन्ट आवश्यक नहुन सक्छ।
पोषणको कमी प्रमाणित भएको अवस्थामा मात्र लक्षित सप्लिमेन्ट उपयोगी हुन्छ।
अनावश्यक सप्लिमेन्टले कुनै अतिरिक्त फाइदा नदिन सक्छ।
कुन अवस्थामा सप्लिमेन्ट आवश्यक पर्न सक्छ?
१. गर्भवती महिला: फोलिक एसिड, आइरन र कहिलेकाहीँ क्याल्सियम।
२. आइरनको कमी (Anemia): रगत परीक्षणले आइरनको कमी देखाएमा।
३. भिटामिन 'डी' को कमी: विशेष गरी घरभित्र बस्ने, वृद्ध वा सूर्यको प्रकाश कम पाउने व्यक्तिमा।
४. शाकाहारी (Vegetarian/Vegan): भिटामिन B12 कमीको जोखिम हुने हुँदा।
५. वृद्ध उमेर: क्याल्सियम, भिटामिन 'डी' वा B12 आवश्यक हुन सक्छ।
६. विशेष रोग: Malabsorption syndrome, Chronic kidney disease, Bariatric surgery, Inflammatory bowel disease जस्ता अवस्थामा चिकित्सकले सप्लिमेन्ट सिफारिस गर्न सक्छन्।
सप्लिमेन्टको धेरै प्रयोगले के हानि गर्न सक्छ?
धेरै मानिसको धारणा हुन्छ- 'भिटामिन हो, जति खाए पनि हुन्छ।' तर यो बिल्कुल गलत हो। यसका सम्भावित जोखिमहरू निम्नानुसार छन्:
Vitamin A toxicity
Vitamin D toxicity
Calcium stone
Iron overload
Liver injury
औषधिसँग अन्तरक्रिया (Drug interaction)
FDA ले पनि चिकित्सकसँग सल्लाह गरेर मात्र सप्लिमेन्ट प्रयोग गर्न सुझाव दिएको छ।
डाक्टरले सप्लिमेन्ट कहिले लेख्नुपर्छ?
वैज्ञानिक अभ्यास अनुसार:
परीक्षणबाट पोषणको कमी देखिएको बेला
जोखिम समूहमा रहेका व्यक्तिहरूलाई
गर्भावस्था वा स्तनपानको अवस्थामा
विशेष रोग लागेको खण्डमा
औषधिको कारण पोषण कमी हुने अवस्था आएमा
तर निम्न अवस्थामा सप्लिमेन्ट लेखिनु आवश्यक हुँदैन:
प्रत्येक ज्वरो आउँदा
प्रत्येक कमजोरी महसुस हुँदा
प्रत्येक बिरामीलाई
प्रत्येक स्वास्थ्य परीक्षणपछि
राम्रो स्वास्थ्यको आधार: गोली होइन, खाना
विश्व स्वास्थ्य संगठनले बारम्बार जोड दिएको छ कि:
फलफूल
सागसब्जी
सम्पूर्ण अन्न )
दालहरू
दूधजन्य पदार्थ
माछा, मासु, अण्डा (आवश्यकता अनुसार)
यी खाद्यपदार्थबाट अधिकांश पोषक तत्व प्राप्त गर्न सकिन्छ। सप्लिमेन्ट सन्तुलित आहारको विकल्प कदापि होइन।
निष्कर्ष
नेपालमा सप्लिमेन्टको प्रयोग बढ्दो छ, तर 'सप्लिमेन्ट = स्वास्थ्य' भन्ने सोच वैज्ञानिक रूपमा सही होइन। सप्लिमेन्ट केही व्यक्तिका लागि जीवनरक्षक हुन सक्छ, तर सबैका लागि आवश्यक हुँदैन।
रक्त परीक्षण, चिकित्सकीय मूल्याङ्कन र प्रमाणित आवश्यकता बिना सप्लिमेन्ट खानु अनावश्यक खर्च र सम्भावित स्वास्थ्य जोखिम दुवै हुन सक्छ। स्वास्थ्यको पहिलो औषधि अझै पनि: सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम, पर्याप्त निद्रा र स्वस्थ जीवनशैली नै हो।
