नेपालको स्वास्थ्य शिक्षा क्षेत्रमा यतिबेला एउटा महत्त्वपूर्ण बहस चलिरहेको छ- स्वास्थ्य शिक्षा तथा स्वास्थ्य विज्ञानसँग सम्बन्धित विभिन्न संस्थाहरूलाई छाता ऐन अन्तर्गत ल्याउने कि उनीहरूको विशिष्टता र स्वायत्ततालाई कायम राख्दै थप सुदृढ बनाउने? यो बहसको केन्द्रमा रहेको संस्थामध्ये एक हो, बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरान।
स्वास्थ्य शिक्षा सुधार, गुणस्तर अभिवृद्धि र संस्थागत समन्वयको नाममा छाता ऐनको अवधारणा अगाडि सारिएको छ। उद्देश्य राम्रो हुन सक्छ, तर हरेक संस्थाको इतिहास, योगदान, कानुनी आधार र राष्ट्रिय आवश्यकता समान हुँदैन। विशेषगरी बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान जस्तो संस्था, जसले विगत ३३ वर्षदेखि नेपालको स्वास्थ्य शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र अनुसन्धानमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ, त्यसलाई अन्य संस्थासँग एउटै संरचनामा राख्ने विषय गम्भीर अध्ययन र राष्ट्रिय बहसको विषय बन्नुपर्छ।
बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको स्थापना : एउटा दूरदर्शी राष्ट्रिय सोच
वि.सं. २०४९ साल माघ ४ गते नेपाल–भारत सहकार्यमा स्थापना भएको बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान नेपालको स्वास्थ्य शिक्षाको इतिहासमा एउटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि थियो। त्यसबेलासम्म अधिकांश स्वास्थ्य शिक्षण संस्थाहरू काठमाडौँ केन्द्रित थिए। पूर्वी नेपालका विद्यार्थी र नागरिकहरूले गुणस्तरीय स्वास्थ्य शिक्षा तथा विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवाका लागि काठमाडौँ वा विदेश जानुपर्ने बाध्यता थियो।
यही अवस्थालाई परिवर्तन गर्न तत्कालीन राष्ट्रिय नेतृत्वले स्वास्थ्य शिक्षाको विकेन्द्रीकरण गर्ने दूरदर्शी निर्णय गर्यो। परिणामस्वरूप धरानमा बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान स्थापना भयो। यो केवल एउटा मेडिकल कलेज मात्र थिएन; यो शिक्षा, अनुसन्धान र स्वास्थ्य सेवालाई एकीकृत गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय अवधारणाको स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान थियो। स्थापनाकालदेखि नै यस संस्थाको लक्ष्य केवल चिकित्सक उत्पादन गर्नु मात्र थिएन, अनुसन्धान, सामुदायिक स्वास्थ्य, विशेषज्ञ सेवा, सार्वजनिक स्वास्थ्य तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई समेत प्राथमिकतामा राखिएको थियो।
तीन दशकभन्दा बढीको उल्लेखनीय योगदान
आज बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानले ३३ वर्षभन्दा बढी समय पूरा गरिसकेको छ। यस अवधिमा यसले हजारौँ चिकित्सक, दन्त चिकित्सक, नर्स, जनस्वास्थ्य विज्ञ तथा विशेषज्ञ चिकित्सकहरू उत्पादन गरिसकेको छ। नेपालका सरकारी अस्पताल, निजी अस्पताल, मेडिकल कलेज तथा स्वास्थ्य संस्थाहरूमा यस प्रतिष्ठानका पूर्वविद्यार्थीहरू महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा कार्यरत छन्। विदेशका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालय तथा अस्पतालहरूमा समेत यस संस्थाका स्नातकहरूले आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरेका छन्।
केवल जनशक्ति उत्पादन मात्र होइन, पूर्वी नेपालका लाखौँ नागरिकलाई विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने केन्द्रको रूपमा पनि यो प्रतिष्ठान स्थापित भएको छ। कोशी, मधेश तथा सीमावर्ती भारतीय क्षेत्रका बिरामीहरूका लागि यो संस्था ठुलो भरोसा र आशाको केन्द्र बनेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय बन्ने आधार
यदि सरकारले केही संस्थाहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका विश्वविद्यालयका रूपमा विकास गर्ने योजना बनाएको छ भने एउटा स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ- बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान किन होइन?
यहाँ स्नातकदेखि सुपर–स्पेसियालिटी तहसम्मका शैक्षिक कार्यक्रमहरू सञ्चालन भइरहेका छन्। अनुसन्धान, वैज्ञानिक प्रकाशन, शिक्षण अस्पताल, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य तथा विशेषज्ञ जनशक्ति उत्पादनका दृष्टिले पनि यो प्रतिष्ठान पूर्ण रूपमा सक्षम छ। वास्तवमा स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयको अवधारणामा स्थापित नेपालकै पहिलो संस्था यही प्रतिष्ठान हो। त्यसैले यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना आज पनि उत्तिकै बलियो छ।
छाता ऐनको सम्भावित प्रभाव
छाता ऐनको उद्देश्य संस्थागत एकरूपता ल्याउनु हुन सक्छ, तर सबै संस्थाको प्रकृति र आवश्यकता समान हुँदैन। बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको आफ्नै ऐन, आफ्नै शैक्षिक परिषद्, आफ्नै सेवा प्रणाली तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको एउटा गौरवशाली इतिहास छ। यदि यसलाई अन्य संस्थाहरूसँग एउटै संरचनामा समेटियो भने यसको स्वायत्तता, निर्णय क्षमता तथा विशिष्ट पहिचान प्रभावित हुन सक्छ। विश्वका उत्कृष्ट स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयहरूलाई थप स्वायत्तता प्रदान गरिएको पाइन्छ। अनुसन्धान, नवप्रवर्तन तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाका लागि संस्थागत स्वतन्त्रता अपरिहार्य मानिन्छ।
काठमाडौँ केन्द्रित सोचको निरन्तरता?
नेपालमा विकास र अवसरको वितरणबारे काठमाडौँ केन्द्रित सोचको आलोचना हुनु नयाँ विषय होइन। जब विशेष योजना, विशेष बजेट वा दीर्घकालीन विकास कार्यक्रम ल्याइन्छ, राजधानीका संस्थाहरू नै प्राथमिकतामा पर्ने गरेका छन्। राजधानी बाहिर रहेका संस्थाहरूले भने आफ्नो योगदान पटक–पटक प्रमाणित गरिरहनुपर्ने अवस्था देखिन्छ।
बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको सन्दर्भमा पनि यस्तै अनुभूति हुने गरेको छ। चिकित्सक उत्पादन गर्दा राष्ट्रिय संस्था, स्वास्थ्य सेवा दिँदा राष्ट्रिय संस्था, अनुसन्धान गर्दा राष्ट्रिय संस्था; तर विशेष प्राथमिकताको कुरा आउँदा किन जहिले पनि पछाडि पारिन्छ? नेपाल केवल काठमाडौँ मात्र होइन र नेपालको स्वास्थ्य शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा पनि काठमाडौँभित्र मात्र सीमित छैन।
अब के गर्नुपर्छ?
सरकारले बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानलाई छाता ऐनभित्र सीमित गर्नेभन्दा यसको विश्वविद्यालयीय स्वरूपलाई थप सुदृढ बनाउनेतर्फ ध्यान दिनुपर्छ। अनुसन्धानमा विशेष लगानी, अत्याधुनिक पूर्वाधार, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको विस्तार, विदेशी विद्यार्थी आकर्षित गर्ने नीति तथा सुपर–स्पेसियालिटी शिक्षाको विस्तारमार्फत यसलाई दक्षिण एसियाकै उत्कृष्ट स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयमध्ये एक बनाउन सकिन्छ।
निष्कर्ष
आजको बहस कुनै संस्था वा सरकारको विरोधका लागि होइन, यो त नेपालको स्वास्थ्य शिक्षा प्रणालीको भविष्यसँग सम्बन्धित विषय हो। प्रश्न सरल छ- ३३ वर्षदेखि राष्ट्रलाई चिकित्सक, विशेषज्ञ, अनुसन्धान र स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरिरहेको बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानलाई छाता ऐनभित्र सीमित गर्ने कि विश्वस्तरीय स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयका रूपमा विकास गर्ने?
यदि योगदान मापदण्ड हो भने प्रतिष्ठान योग्य छ।
यदि क्षमता मापदण्ड हो भने प्रतिष्ठान योग्य छ।
यदि इतिहास मापदण्ड हो भने प्रतिष्ठान योग्य छ।
यदि भविष्यको सम्भावना मापदण्ड हो भने पनि प्रतिष्ठान योग्य छ।
त्यसैले, आजको आवश्यकता यसलाई छाता ऐनभित्र समेट्ने बहसभन्दा पनि बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानलाई विश्वस्तरीय स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयका रूपमा विकास गर्ने दृढ राष्ट्रिय संकल्प हो।
(लेखक बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरानमा कार्यरत बालरोग विशेषज्ञ तथा सह–प्राध्यापक हुन्। यहाँ व्यक्त विचार लेखकका निजी विचार हुन्।)
