काठमाडौं — पूजा, होम, हवन तथा दीप प्रज्वलनका लागि भन्दै बजारमा बिक्री हुने चिल्लो पदार्थ झुक्किएर खाँदा स्वास्थ्यमा गम्भीर समस्या निम्तिन सक्ने जोखिम देखिएको छ। यस्ता पदार्थमा वनस्पति घिउ, बेकरी सर्टेनिङ, परिष्कृत तेल, बासना, प्याराफिन, खनिज तेल तथा अन्य रासायनिक पदार्थ मिसाइएको हुन सक्ने भन्दै सरकारले तिनलाई खाद्य घिउका रूपमा उत्पादन तथा बिक्री वितरण गर्न प्रतिबन्ध लगाएको छ।
खाद्य पदार्थजस्तै रङ, गन्ध, स्वरूप र प्याकेजिङ भएका यस्ता उत्पादन उपभोक्ताले झुक्किएर खाने सम्भावना रहेको भन्दै खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले २०८३ असोज २३ गते सूचना जारी गरेको हो। विभागले खाद्य प्रयोजनका लागि अनुमति लिएका उद्योगलाई पूजा तथा दीप प्रज्वलनमा प्रयोग हुने अखाद्य चिल्लो पदार्थलाई खाद्य घिउका रूपमा उत्पादन तथा बिक्री नगर्न निर्देशन दिएको छ।
खाएमा पेटदेखि फोक्सोसम्म असर
पूजाका लागि बनाइएको चिल्लो पदार्थमा के–कस्ता रसायन छन् र तिनको मात्रा कति छ भन्ने परीक्षणबिना सबै उत्पादनले एउटै प्रकारको स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउँछन् भन्न सकिँदैन। तर, खाद्य प्रयोजनका लागि नबनाइएका खनिज तेल, प्याराफिन वा पेट्रोलियममा आधारित केही चिल्लो पदार्थ शरीरमा प्रवेश गर्दा गम्भीर असर पर्न सक्छ।
चिकित्सकीय स्रोतका अनुसार यस्ता तेलयुक्त पदार्थ निल्दा श्वासनली हुँदै फोक्सोमा पुग्न सक्छन्। विशेषगरी पदार्थ निल्ने क्रममा खोक्दा, निसास्सिँदा वा बान्ता हुँदा तेल फोक्सोमा पस्ने जोखिम हुन्छ। यसले फोक्सोमा रासायनिक सूजन वा तेलका कारण हुने निमोनिया (लिपोइड निमोनिया) निम्त्याउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा खोकी लाग्ने, छाती दुख्ने, ज्वरो आउने र सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या देखिन सक्छ। केही अवस्थामा श्वासप्रश्वासमा गम्भीर समस्या पनि हुन सक्छ।
खनिज तेलयुक्त पदार्थ धेरै मात्रामा निल्दा पेट दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने र पखाला लाग्ने समस्या पनि देखिन सक्छ। गम्भीर पखालाका कारण शरीरमा पानीको कमी हुन सक्छ। तर, स्वास्थ्यमा पर्ने वास्तविक असर पदार्थको प्रकार, त्यसमा रहेका रसायन, सेवन गरिएको मात्रा र फोक्सोमा पुगेको वा नपुगेको अवस्थाले निर्धारण गर्छ।
नियमित सेवनले मुटुरोगको जोखिम पनि बढाउन सक्छ
विभागको सूचनामा पूजा प्रयोजनका लागि बनाइने चिल्लो पदार्थमा वनस्पति घिउ र बेकरी सर्टेनिङसमेत मिसाइएको हुन सक्ने उल्लेख छ। यी पदार्थमा औद्योगिक ट्रान्स फ्याट भएमा नियमित रूपमा सेवन गर्दा स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पर्न सक्छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार औद्योगिक रूपमा उत्पादित ट्रान्स फ्याटले रगतमा खराब कोलेस्ट्रोल बढाउने र मुटुका रक्तनलीसम्बन्धी रोगको जोखिम बढाउने गर्छ। ट्रान्स फ्याटको अत्यधिक सेवन कोरोनरी मुटुरोगका कारण हुने मृत्युको जोखिमसँग पनि सम्बन्धित छ। यद्यपि, सबै वनस्पति घिउ वा बेकरी सर्टेनिङमा समान मात्रामा ट्रान्स फ्याट हुन्छ भन्ने होइन; यसको जोखिम उत्पादनमा प्रयोग गरिएको तेल र त्यसको प्रशोधन विधिमा निर्भर हुन्छ।
लेबलमा ‘खानको लागि होइन’ लेख्नुपर्ने
विभागले पूजा, होम, हवन तथा दीप प्रज्वलनका लागि चिल्लो पदार्थ उत्पादन तथा बिक्री वितरण गर्नेले प्याकेटको अगाडिको भागमा स्पष्ट र ठूलो अक्षरमा ‘खानको लागि होइन’ लेख्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ। त्यसमा कालो रङको ठूलो ‘X’ चिह्नसमेत राख्नुपर्नेछ।
यस्ता उत्पादनको लेबलमा ‘घिउ’, ‘बेकरी सर्टेनिङ’ वा ‘वनस्पति घिउ’ शब्द प्रयोग गर्न नपाइने विभागले जनाएको छ। खाद्य प्रयोजनका लागि उत्पादन गरिने घिउ, वनस्पति घिउ र बेकरी सर्टेनिङमा भने खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन, २०८१ बमोजिमको लेबल विवरण अनिवार्य गरिएको छ।
विभागले खाद्य तथा अखाद्य उत्पादनबीचको मिश्रण, मिसावट, गलत लेबलिङ र अखाद्य पदार्थ खाद्य आपूर्ति शृंखलामा प्रवेश गर्ने जोखिम रोक्न यस्तो व्यवस्था गरिएको जनाएको छ। निर्देशनविपरीत उत्पादन तथा बिक्री वितरण गरेमा खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन, २०८१ बमोजिम कारबाही हुने सूचनामा उल्लेख छ।
उपभोक्ताले के गर्ने? पूजा घिउ वा चिल्लो पदार्थको प्याकेटमा ‘खानको लागि होइन’ लेखिएको छ भने त्यसलाई खाद्य पदार्थका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन। गल्तीले यस्तो पदार्थ खाइएमा आफैँ बान्ता गराउने प्रयास नगरी स्वास्थ्यकर्मीसँग तत्काल सम्पर्क गर्नुपर्छ। खोक्ने, निसास्सिने वा सास फेर्न गाह्रो हुने लक्षण देखिएमा तुरुन्तै आकस्मिक उपचार लिनुपर्छ।
