हाम्रो मस्तिष्कको देब्रे भागले शरीरको दाहिने भाग र दाहिने भागले शरीरको देब्रे भाग नियन्त्रण गर्छ। स्नायु प्रणालीको यो विशेष व्यवस्था किन विकसित भयो भन्ने प्रश्न वैज्ञानिकहरूका लागि लामो समयदेखि चासोको विषय रहँदै आएको छ। हालै गरिएको एक अध्ययनले यसको सम्भावित कारण करोडौँ वर्ष पुरानो विकासक्रमसँग जोडिएको हुन सक्ने नयाँ परिकल्पना अघि सारेको छ।
अमेरिकाको मिनेसोटा विश्वविद्यालयका स्नायु वैज्ञानिक तथा अवकाशप्राप्त सहप्राध्यापक डा. मार्टिन वेसनडर्फ र संज्ञानात्मक स्नायु विज्ञान तथा स्नायु क्षयसम्बन्धी रोगका अनुसन्धानकर्ता ड्यानियल वाङले मस्तिष्क र शरीरबीचको यो विपरीत सम्बन्धको विकासक्रमबारे अध्ययन गरेका हुन्।
फ्रन्टायर्स इन न्युरोएनाटोमी नामक वैज्ञानिक जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनमा चार खुट्टा भएका जनावरको स्नायु प्रणालीका विभिन्न मार्गको विश्लेषण गरिएको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार मस्तिष्कका नयाँ स्नायु मार्गहरू विकास हुने क्रममा पहिले नै अस्तित्वमा रहेको प्राचीन दृश्य प्रणालीलाई आधार बनाइएकाले मस्तिष्क र शरीरबीच यस्तो विपरीत सम्बन्ध विकास भएको हुन सक्छ।
आँखाबाट सुरु हुन्छ विपरीत सम्बन्धको प्रक्रिया
वैज्ञानिकहरूले यसको एउटा सम्भावित व्याख्या आँखाको दृश्य प्रणालीबाट सुरु गरेका छन्।
आँखाको लेन्स हुँदै प्रकाश भित्र प्रवेश गर्दा आँखाको पर्दा (रेटिना) मा बन्ने तस्बिर उल्टो हुन्छ। हाम्रो दाहिनेपट्टि रहेका वस्तुको तस्बिर रेटिनाको देब्रे भागमा र देब्रेपट्टि रहेका वस्तुको तस्बिर दाहिने भागमा पर्छ।
आँखाबाट प्राप्त दृश्य सूचना दृष्टि स्नायु हुँदै मस्तिष्कको एउटा भागमा पुग्छ, जसलाई अप्टिक कियाज्म भनिन्छ। यहाँ स्नायु तन्तुहरू एकअर्कासँग काटिने गरी व्यवस्थित हुन्छन्। त्यसैले दाहिने दृश्य क्षेत्रबाट आएको सूचना मस्तिष्कको देब्रे भागमा र देब्रे दृश्य क्षेत्रबाट आएको सूचना दाहिने भागमा पुग्छ।
यीमध्ये केही सूचना मस्तिष्कको मध्यभागमा रहेको प्राचीन संरचना अप्टिक टेक्टममा पुग्छन्। स्तनधारी जनावरमा यसै संरचनालाई सुपेरियर कोलिकुलस भनिन्छ। यसले अचानक देखिने दृश्यप्रति तत्काल प्रतिक्रिया जनाउन सहयोग गर्छ। उदाहरणका लागि, नजिकै कुनै वस्तु अचानक चल्दा त्यसतर्फ ध्यान जानुमा यसको भूमिका हुन्छ।
अप्टिक टेक्टमको दुवै भागले शरीरको विपरीत दृश्य क्षेत्रको सूचना प्रशोधन गर्छन्। यस संरचनाको भित्री तहमा शरीरबाट प्राप्त स्पर्श तथा अन्य संवेदनासम्बन्धी सूचना पनि व्यवस्थित रूपमा रहेका हुन्छन्।
अप्टिक टेक्टम सबै मेरुदण्ड भएका जनावरमा पाइने भएकाले यसलाई स्नायु प्रणालीका सबैभन्दा पुराना संरचनामध्ये एक मानिन्छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले यही प्राचीन दृश्य प्रणालीले मस्तिष्कका अन्य स्नायु मार्ग पनि विपरीत दिशामा विकास हुन आधार तयार गरेको हुन सक्ने बताएका छन्।
शरीरबाट मस्तिष्कमा पुग्ने संवेदनाका दुई प्रमुख मार्ग
अनुसन्धानकर्ताहरूले शरीरबाट मस्तिष्कसम्म संवेदना पुर्याउने दुई प्रमुख स्नायु मार्गको पनि अध्ययन गरेका छन्। यी दुवै मार्गले केन्द्रीय स्नायु प्रणालीको मध्यरेखा पार गर्दै विपरीत भागमा सूचना पुर्याउँछन्।
पहिलो मार्गलाई डोर्सल कोलम पाथवे भनिन्छ। यसले हल्का स्पर्श, कम्पन र शरीरका विभिन्न अङ्गको अवस्थासम्बन्धी सूचना मस्तिष्कसम्म पुर्याउँछ।
हातखुट्टा र शरीरका अन्य भागबाट आएको सूचना मेरुदण्डको पछिल्लो भाग हुँदै माथि जान्छ। त्यसपछि मस्तिष्कको तल्लो भाग अर्थात् ब्रेनस्टेममा पुगेपछि यो स्नायु मार्ग विपरीत दिशामा पार हुन्छ।
माछामा यो स्नायु मार्ग पाइँदैन। तर उभयचर, सरीसृप, चराचुरुङ्गी र स्तनधारी जनावरमा यसको उपस्थिति भेटिएको छ। यसले चार खुट्टा भएका जनावरको विकासक्रमको सुरुआती चरणमै यस्तो व्यवस्था विकसित भएको हुन सक्ने देखाउँछ।
दोस्रो मार्गलाई स्पाइनोथालामिक ट्र्याक्ट भनिन्छ। यसले दुखाइ, चिलाउने तथा केही प्रकारका स्पर्शसम्बन्धी सूचना मस्तिष्कसम्म पुर्याउँछ।
पहिलो मार्गभन्दा फरक यो स्नायु मार्ग मस्तिष्कको तल्लो भागमा पुग्नुअघि नै मेरुदण्डभित्र विपरीत दिशामा काटिन्छ। त्यसपछि सूचना थालामस हुँदै मस्तिष्कको माथिल्लो भागमा पुग्छ। थालामसले शरीरबाट प्राप्त संवेदना तथा अन्य सूचनाको प्रशोधनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
यो व्यवस्था चराचुरुङ्गी, स्तनधारी र सरीसृपमा पाइन्छ। शार्क र रे माछाजस्ता केही प्रजातिमा पनि यसको उपस्थिति भेटिएकाले स्नायु प्रणालीको यस्तो संगठन अझ पुरानो विकासक्रमसँग सम्बन्धित हुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको धारणा छ।
मस्तिष्कले शरीरको विपरीत भाग कसरी चलाउँछ?
मस्तिष्क र शरीरबीचको विपरीत सम्बन्ध संवेदना प्राप्त गर्ने प्रक्रियामा मात्र सीमित छैन। शरीरका मांसपेशी नियन्त्रण गर्ने केही प्रमुख स्नायु मार्ग पनि मस्तिष्कको एक भागबाट सुरु भएर मेरुदण्डको विपरीत भागसम्म पुग्छन्।
तीमध्ये एउटा टेक्टोस्पाइनल पाथवे हो। यसले वरपरको वातावरणबाट प्राप्त सूचनाका आधारमा शरीरलाई तत्काल प्रतिक्रिया जनाउन सहयोग गर्छ।
अप्टिक टेक्टमले दृश्य सूचनामात्र प्रशोधन गर्दैन। यसले आवाज र शारीरिक स्पर्शबाट प्राप्त सूचना पनि ग्रहण गर्छ। यी सबै सूचनालाई दृश्य प्रणालीसँग मिल्ने गरी व्यवस्थित गर्छ।
उदाहरणका लागि, सडक पार गर्न लाग्दा अचानक आँखाको कुनाबाट तीव्र गतिमा आइरहेको गाडी देखियो भने हामी सहजै त्यसतर्फ फर्किन्छौँ। यस्तो अवस्थामा शरीरलाई तत्काल प्रतिक्रिया जनाउन सहयोग गर्ने स्नायु मार्गमध्ये टेक्टोस्पाइनल पाथवे पनि एक हो।
यसले अचानक सुनिने आवाज वा शरीरमा हुने अप्रत्याशित स्पर्शप्रति प्रतिक्रिया जनाउन पनि सहयोग गर्छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले यस्ता स्नायु मार्गहरूको विकासक्रम अध्ययन गर्दै मस्तिष्क र शरीरको विपरीत नियन्त्रण प्रणाली प्राचीन दृश्य प्रणालीसँगै विकसित भएको हुन सक्ने परिकल्पना गरेका छन्।
यो अध्ययनले मस्तिष्कको देब्रे भागले शरीरको दाहिने भाग र दाहिने भागले देब्रे भाग नियन्त्रण गर्नुको रहस्य बुझ्न विकासवादी दृष्टिकोणबाट नयाँ आधार प्रस्तुत गरेको छ। यद्यपि यो अनुसन्धानले उक्त व्यवस्थाको उत्पत्तिबारे अन्तिम निष्कर्ष दिएको नभई थप अध्ययनका लागि एउटा सम्भावित व्याख्या अघि सारेको हो।
