बाढी, पहिरो तथा अन्य प्राकृतिक विपद्का बेला उद्धार, राहत र उपचारलाई प्राथमिकता दिइन्छ। तर, विपद् सकिएपछि देखिन सक्ने अर्को ठूलो चुनौती सार्वजनिक स्वास्थ्य संकट हो। बाढीका कारण खानेपानीका स्रोत दूषित हुने, सरसफाइको अवस्था बिग्रिने, फोहोर तथा ढल व्यवस्थापनमा समस्या आउने र मानिसहरू राहत शिविरमा भीडभाडमा बस्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। यस्तो अवस्थामा हैजा, झाडापखाला, टाइफाइड, हेपाटाइटिस, डेंगुलगायतका संक्रामक रोग फैलिने जोखिम अत्यधिक बढ्छ। त्यसैले विपद्को समयमा स्वास्थ्यकर्मी मात्र होइन, जनस्वास्थ्य जनशक्तिको तत्काल र प्रभावकारी परिचालन अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
जनस्वास्थ्य जनशक्तिको मुख्य जिम्मेवारी बिरामीको उपचार गर्नु मात्र होइन, रोग फैलिन नदिनु र समुदायलाई स्वस्थ राख्नु हो। बाढीपछि कुन ठाउँमा कुन रोगका लक्षण बढिरहेका छन् भन्ने निरन्तर निगरानी गर्ने, समयमै जोखिम पहिचान गर्ने, सम्भावित रोगको प्रकोपबारे पूर्वसूचना दिने र रोग फैलिनुअघि नै रोकथामका उपाय सञ्चालन गर्ने काममा उनीहरूको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। दूषित हुन सक्ने खानेपानीका स्रोतको परीक्षण, पानीमा आवश्यक मात्रामा क्लोरिनको प्रयोग, पानीका स्रोतको संरक्षण, अस्थायी शौचालयको व्यवस्थापन, फोहोर तथा ढलको उचित व्यवस्थापन र राहत शिविरमा संक्रमण फैलिन नदिन आवश्यक सावधानी अपनाउन पनि जनस्वास्थ्य जनशक्ति आवश्यक हुन्छ।
त्यसैगरी, बाढीपछि खाद्य पदार्थ दूषित हुन सक्ने भएकाले खाद्य सुरक्षाको निगरानी, लामखुट्टेको प्रजननस्थल पहिचान तथा नियन्त्रण र डेंगुलगायतका कीटजन्य रोगको जोखिम न्यूनीकरणमा पनि जनस्वास्थ्य जनशक्तिको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। राहत शिविरमा सीमित स्थानमा धेरै मानिस बस्ने भएकाले संक्रामक रोगहरू छिटो फैलिन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा जोखिममा रहेका क्षेत्र र समूह पहिचान गरी स्वास्थ्य शिक्षा, रोग निगरानी, सरसफाइ तथा संक्रमण नियन्त्रणका उपाय समुदायस्तरमै प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्छ।
विपद्को समयमा स्वास्थ्य सेवा सबैका लागि समान रूपमा पहुँचयोग्य हुनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा विस्थापित समुदायको स्वास्थ्य आवश्यकता अन्य व्यक्तिको भन्दा फरक र बढी संवेदनशील हुन सक्छ। जनस्वास्थ्यकर्मीले यस्ता जोखिममा रहेका समूहको पहिचान गरी उनीहरूको विशेष स्वास्थ्य आवश्यकतालाई प्राथमिकतामा राख्न सहयोग गर्छन्। त्यस्तै, विपद्का कारण मृत्यु भएका व्यक्तिहरूको सम्मानजनक तथा सुरक्षित व्यवस्थापन, पहिचान र सम्बन्धित निकायबीच समन्वय गर्न पनि जनस्वास्थ्य दृष्टिकोण महत्वपूर्ण हुन्छ।
प्राकृतिक विपद्ले मानिसको शारीरिक स्वास्थ्यमा मात्र होइन, मानसिक स्वास्थ्यमा पनि गहिरो प्रभाव पार्छ। आफन्त गुमाउनु, घरबार गुमाउनु, विस्थापित हुनु र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले डर, तनाव, शोक तथा मानसिक पीडा निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले विपद्पछि मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सहयोग, स्वास्थ्य शिक्षा, समुदाय परिचालन र सामाजिक पुनःस्थापनालाई पनि स्वास्थ्य सेवाको अभिन्न अंगका रूपमा लिनुपर्छ।
वास्तवमा, विपद्को समयमा अस्पतालमा बिरामी पुगेपछि उपचार गर्नु जति आवश्यक छ, बिरामी नै नपर्ने वातावरण बनाउनु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। यही काम जनस्वास्थ्य जनशक्तिले गर्छ। उनीहरूले समुदायमा रोगको जोखिम पहिचान गर्छन्, रोगको प्रकोप रोक्छन्, सुरक्षित खानेपानी र सरसफाइ सुनिश्चित गर्न सहयोग गर्छन्, जोखिममा रहेका समूहको संरक्षण गर्छन् र समुदायलाई स्वास्थ्य संकटबाट जोगाउँदै पुनःस्थापनातर्फ अघि बढाउँछन्।
त्यसैले बाढी तथा अन्य प्राकृतिक विपद्को समयमा राहत सामग्री, उद्धार टोली र उपचार सेवासँगै जनस्वास्थ्य जनशक्तिलाई पनि पहिलो प्राथमिकताका साथ परिचालन गर्न आवश्यक छ। किनकि विपद्पछिको अर्को ठूलो संकट रोगको प्रकोप हुन सक्छ, र त्यो संकट आउनुअघि नै रोक्ने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यममध्ये एक हो—सक्षम, सक्रिय र पर्याप्त जनस्वास्थ्य जनशक्ति।
“विपद्पछि उपचार मात्र होइन, रोगको प्रकोप आउन नदिनु नै जनस्वास्थ्यको वास्तविक भूमिका हो।”
