वि.सं. २०७४ सालमा स्थायी नियुक्ति लिएसँगै सरकारी सेवामा स्वास्थ्यकर्मीका रूपमा प्रवेश गर्दा सम्म मलाई क्षयरोग भनेको Mycobacterium tuberculosis नामक जीवाणुबाट मानिसमा लाग्ने एक प्राणघातक सरुवा रोग हो भन्ने मात्र थाहा थियो। यो रोग थुकका छिट्टा (ड्रपलेट) मार्फत एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्छ भन्ने ज्ञान किताबमा सीमित थियो।
जब एक स्वास्थ्यकर्मीले स्थानीय स्तरमा रोगको निदान, उपचार र रोकथामका उपायहरूमा काम गर्दै जान्छ, तब मात्र थाहा हुन्छ कि एक जिम्मेवार स्वास्थ्यकर्मीको क्षयरोगप्रतिको कर्तव्य व्यक्ति, परिवार, समाज हुँदै राज्यसम्म फैलिएको हुन्छ। काम गर्दै जाँदा बिरामी निको हुँदा अत्यन्त खुशी लाग्छ भने औषधि नियमित सेवन नगर्दा बिरामीले मृत्यु वरण गर्दा अत्यन्त दुःख लाग्छ। उपचारका क्रममा स्वास्थ्यकर्मीहरू आफै संक्रमित हुने जोखिम पनि उत्तिकै रहन्छ।
सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूले क्षयरोग नियन्त्रणमा लगानी गरिरहेका छन्। तथापि, बिरामीहरूको संख्या घट्नुको सट्टा समुदायमा लुकेका बिरामीहरू अझै धेरै छन्, जुन समुदायका लागि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
नेपालको पछिल्लो अवस्था (आ.व. २०८१/०८२) अनुसार, कुल अनुमानित क्षयरोगी संख्या करिब ६७,००० प्रति वर्ष रहेको छ। नयाँ केस दर १,००,००० जनसंख्यामा २२७ रहेको छ। त्यस्तै, वार्षिक मृत्यु संख्या करिब १६,००० देखि १८,००० सम्म रहेको छ, जसको प्रमुख कारण क्षयरोग हो।
सन् २०२३ को तथ्यांक अनुसार, नेपालमा पत्ता लागेका करिब ६८,००० बिरामीमध्ये ४०,००० उपचारमा छन् भने करिब ३०,००० बिरामी अझै उपचारको दायरामा आएका छैनन्। यसले के देखाउँछ भने क्षयरोगीहरू अझै पनि समाजमै छन् र अन्य स्वस्थ व्यक्तिमा रोग सार्ने जोखिम रहिरहेकै छ।
स्थानीय स्तरका स्वास्थ्यकर्मीहरूले भोग्ने प्रमुख चुनौतीहरू:
१) बिरामी पहिचानमा ढिलाइ हुनु
बिरामीहरू स्वास्थ्य समस्या देखिने बित्तिकै स्वास्थ्य संस्थामा नआएर घरेलु उपचारतर्फ लाग्ने वा औषधि पसलबाट जथाभावी औषधि किनेर सेवन गर्ने प्रवृत्ति हुन्छ। खोकी लागेपछि खकार परीक्षण नगरी एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्दा रोग लुक्ने र फैलिने सम्भावना बढ्छ।
२) नियमित औषधि सेवन नगर्नु
निदान भएपछि पनि बिरामीले चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीले तोकेअनुसार औषधि सेवन नगर्ने, बीचमै छोड्ने समस्या हुन्छ। यसले औषधि प्रतिरोधी क्षयरोगको जोखिम बढाउँछ।
३) सामाजिक कारण
क्षयरोगीलाई समाजमा फरक नजरले हेर्ने, दोश्रो दर्जाको व्यवहार गर्ने जस्ता कारणले बिरामी उपचारबाट टाढा हुन सक्छन्।
४) आर्थिक समस्या
विपन्न परिवारका लागि उपचार गर्न जान यातायात खर्च अभाव, पोषणयुक्त खाना खान नसक्नु जस्ता समस्याले उपचारमा बाधा पुर्याउँछ।
५) दक्ष स्वास्थ्यकर्मीको अभाव
दुर्गम तथा कतिपय सुगम क्षेत्रमै पनि क्षयरोगसम्बन्धी आधारभूत तालिम प्राप्त स्वास्थ्यकर्मीको अभाव हुँदा निदान र उपचारमा समस्या हुन्छ।
६) अन्य चुनौतीहरू
संक्रमित बस्तीमा गएर खकार नमुना संकलन गर्न कठिनाइ हुनु, स्वास्थ्यकर्मी आफै संक्रमित हुने जोखिम रहनु आदि।
समाधानका उपायहरू:
१) सक्रिय बिरामी खोज (Active Case Finding → सक्रिय केस खोज)
समुदायमा रहेका तर उपचारमा नआएका बिरामीहरूलाई समुदायमै खकार नमुना संकलन गरेर पहिचान गर्ने।
उपचाररत बिरामीका परिवारका सदस्यहरूको सम्पर्क परीक्षण गर्नु।
२) प्रत्यक्ष निगरानीमा उपचार (DOTS → प्रत्यक्ष निगरानी उपचार प्रणाली)
स्वास्थ्यकर्मीको निगरानीमा बिरामीलाई औषधि सेवन गराउने, जसले उपचार सफलता दर बढाउँछ।
३) समुदायमा आधारित स्वास्थ्य शिक्षा
क्षयरोगसम्बन्धी जनचेतना फैलाउने, अभिमुखीकरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, पोस्टर/पम्प्लेट प्रयोग गर्ने।
४) पोषण सहयोग
बिरामीलाई पोषणयुक्त आहारका लागि आर्थिक तथा खाद्य सहयोग उपलब्ध गराउने।
५) स्वास्थ्य सेवा प्रणाली सुदृढीकरण
एकीकृत सेवा प्रणाली विकास गर्ने, एउटै निर्देशिका (Guideline → मार्गनिर्देशन) अनुसार काम गर्ने।
माइक्रोस्कोपिक केन्द्र, डिजिटल एक्स–रे सेवा विस्तार गर्ने, स्वास्थ्यकर्मीलाई तालिम दिने।
६) डिजिटल प्रणाली विकास
बिरामीको सम्पूर्ण विवरण (खकार परीक्षण, औषधि तालिका, सम्पर्क परीक्षण) डिजिटल अभिलेखमा राख्ने।
निष्कर्ष
क्षयरोग नियन्त्रणमा स्वास्थ्यकर्मीको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। नेपाल सरकारले “End TB Strategy २०३५” लक्ष्य लिएको भए पनि कार्यान्वयनमा कमजोरी देखिन्छ। कतिपय स्थानमा कार्यक्रमहरू समिति गठनमै सीमित भएका छन्।
यदि स्थानीय तहमा कार्यरत स्वास्थ्यकर्मीहरूले प्रभावकारी रूपमा काम गर्न सके भने क्षयरोगको संक्रमण दर घटाउन सकिन्छ। त्यसका लागि तीनै तहका सरकारले रणनीतिलाई व्यवहारमा उतार्न आवश्यक छ।
