नेपालको सार्वजनिक प्रशासनमा हालै लागु गरिएको 'हप्ताको दुई दिन बिदा' को निर्णयले स्वास्थ्य जस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा एउटा जटिल मोड ल्याइदिएको छ। अन्य सरकारी कर्मचारीसरह चिकित्सकहरूले पनि दुई दिन बिदा पाउनुपर्ने माग गरिरहँदा, यसले अस्पतालको सेवा प्रवाहमा पार्ने दीर्घकालीन असरबारे गम्भीर बहस हुन जरुरी छ। "हामी पनि सरकारी कर्मचारी नै हौँ" भन्दै चिकित्सकहरूले पनि आइतबार बिदाको माग गरिरहेका छन्। तर, के एउटा निजामती कर्मचारी र एउटा जीवनदाता चिकित्सकको भूमिकालाई एउटै तराजुमा राखेर जोख्न मिल्छ? पक्कै मिल्दैन।
सट्टा बिदा: सेवा प्रवाहको बाधक
चिकित्सकहरूलाई आइतबारको बिदाको बदलामा हप्ताको अन्य दिन 'सट्टा बिदा' दिने अभ्यास अव्यावहारिक छ। यदि चिकित्सकहरू सट्टा बिदामा बस्ने हो भने, बाँकी ५ दिन अस्पतालमा जनशक्तिको चरम अभाव भई शल्यक्रिया र ओपिडी सेवाहरू अस्तव्यस्त हुन्छन्। प्रशासनिक फाइलहरू भोलि पल्टाउन सकिन्छ, तर बिरामीको रोग र पीडाले चिकित्सकलाई कुरेर बस्दैन। त्यसैले, स्वास्थ्य क्षेत्रमा 'सट्टा बिदा' ले सेवालाई चुस्त बनाउनुको साटो अस्तव्यस्त र थप बोझिलो बनाउँछ।
उदाहरणका लागि, यदि कुनै अस्पतालको 'अर्थोपेडिक' विभागमा ५ जना विशेषज्ञ चिकित्सक छन् र उनीहरूले आइतबार काम गरेबापत हप्ताका विभिन्न दिनमा पालैपालो सट्टा बिदा लिए भने, अस्पतालमा कुनै पनि दिन ५ जनाको पूर्ण टोली उपलब्ध हुँदैन। यसले गर्दा जटिल शल्यक्रियाका लागि आवश्यक 'मल्टी-डिसिप्लिनरी' टोली अपूरो हुन्छ, बिरामीले आफ्नो फलो-अप जाँचका लागि चिकित्सक भेट्न हप्तादिन कुर्नुपर्ने हुन्छ, र उपस्थित चिकित्सकमाथि कार्यबोझ थपिँदा सेवाको गुणस्तर घट्छ।
चिकित्सक: कर्मचारी मात्र कि जीवनका संवाहक?
समाजमा चिकित्सकको भूमिका र अन्य प्रशासनिक कर्मचारीको भूमिकामा आधारभूत भिन्नता छ। एउटा प्रशासनिक कार्य ढिला हुँदा आर्थिक क्षति होला, तर चिकित्सकको केही समयको अनुपस्थितिले मानवीय अपूरणीय क्षति पुर्याउन सक्छ। चिकित्सकहरूलाई '९ देखि ५' को जागिरे मानसिकताभन्दा माथि उठेर मानवीय सेवाको मियोका रूपमा हेरिनुपर्छ। उनीहरूको सामाजिक मर्यादा र जिम्मेवारी एक तह उच्च भएकाले कार्यतालिका पनि सोही अनुरूप विशिष्ट हुन जरुरी छ।
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास र प्रोत्साहन: अमेरिका तथा युरोपको पाठ
अमेरिका र युरोपका विकसित देशहरूमा चिकित्सकहरूको कार्यभार र जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै विशेष सुविधाहरूको व्यवस्था गरिएको हुन्छ। त्यहाँ चिकित्सकहरूलाई केवल 'कर्मचारी' मानिँदैन, बरु उनीहरूका लागि जोखिम भत्ता (Hazard Pay), व्यापक बीमा (Comprehensive Insurance), र थप समय काम गरेबापत (Overtime) आकर्षक आर्थिक प्रोत्साहन सुनिश्चित गरिन्छ। नेपालले पनि चिकित्सकहरूलाई साताको ६ दिन काममा अभिप्रेरित गर्न पश्चिमा देशहरूको जस्तै सुरक्षा र आर्थिक प्याकेज ल्याउनु आवश्यक छ।
प्रस्तावित समाधान: ४ दिनको थप पारिश्रमिक र राज्यको दायित्व
अस्पतालको सेवालाई साताको ६ दिन नै प्रभावकारी बनाउन र चिकित्सकको मनोबल उच्च राख्न राज्यले निम्न कदम चाल्नु अनिवार्य छ:
१. अनिवार्य ६ दिने सेवा: बिरामीको हितका लागि चिकित्सकहरूले साताको ६ दिन नै पूर्ण समय कार्यक्षेत्रमा खटिनुपर्छ।
२. ४ दिनको थप पारिश्रमिक: आइतबारको बिदा त्याग गरेबापत मासिक तलबमा ४ दिनको अतिरिक्त रकम थपिनुपर्छ।
३. एकेडेमीहरूका लागि विशेष व्यवस्था: पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान जस्ता एकेडेमी तथा स्वायत्त संस्थाहरूमा कार्यरत चिकित्सकहरूका लागि यो थप ४ दिनको पारिश्रमिकको आर्थिक भार नेपाल सरकार आफैँले बेहोर्नुपर्छ। प्रतिष्ठानहरूको आफ्नै आन्तरिक स्रोतले मात्र यो व्ययभार धान्न कठिन हुने हुनाले राज्यले यसलाई केन्द्रीय बजेटमै समेट्नुपर्छ।
४. जोखिम र सुरक्षा सुविधा: चिकित्सक र उनीहरूका परिवारका लागि उच्चस्तरीय स्वास्थ्य बीमा र कार्यस्थलमा 'जोखिम भत्ता' को व्यवस्था गरिनुपर्छ।
जनशक्ति वृद्धि: दुई दिने बिदालाई प्रभावकारी बनाउने आधार
यदि सरकारले हप्ताको दुई दिन बिदा दिने निर्णयलाई स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि अनिवार्य रूपमा लागू गर्ने हो भने, त्यसका लागि वैज्ञानिक अनुसन्धानका आधारमा जनशक्तिको संख्या पर्याप्त मात्रामा वृद्धि गर्नु नै एकमात्र विकल्प हो। अहिलेकै सीमित दरबन्दीमा दुई दिन बिदा दिँदा सेवा प्रवाह पूर्ण रूपमा अवरुद्ध हुन्छ।
तर, यदि राज्यले अस्पतालको भार अनुसार चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीको संख्या दोब्बर वा आवश्यकता अनुसार थप गरेमा मात्र सेवा प्रभावित नहुने गरी बिदाको व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। जनशक्ति पर्याप्त भएमा मात्र पालो मिलाएर हप्ताको दुई दिन बिदा दिने प्रक्रियालाई प्रभावकारी र व्यवस्थित बनाउन सकिन्छ। त्यसैले, दरबन्दी वृद्धि नगरी बिदा थप्नु भनेको बिरामीको ज्यानमाथि खेलबाड गर्नु सरह हो।
निजी क्षेत्रमा एकरूपताको आवश्यकता
यो प्रस्तावित नियम र कार्यतालिका केवल सरकारी अस्पतालमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर र जनशक्तिको व्यवस्थापनमा देशभर एकरूपता ल्याउन निजी अस्पताल र मेडिकल कलेजहरूले पनि अनिवार्य रूपमा यही सरकारी नियम र मापदण्ड पालना गर्नु पर्दछ। यदि निजी क्षेत्रमा फरक मापदण्ड भएमा जनशक्ति पलायन हुने र सेवामा विभेद देखिने जोखिम हुन्छ। त्यसैले, सिंगो नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा एकै किसिमको ६ दिने कार्यतालिका र प्रोत्साहन प्रणाली लागू गर्नु आजको आवश्यकता हो।
निष्कर्ष
स्वास्थ्य सेवामा 'सट्टा बिदा' ले अस्पताललाई अपाङ्ग बनाउँछ। त्यसैले, चिकित्सकको श्रमको कदर गर्दै उनीहरूलाई आर्थिक रूपमा सुदृढ र सामाजिक रूपमा सुरक्षित बनाउनु नै उत्तम विकल्प हो। नेपालको स्वास्थ्य नीति अब 'बिदा' केन्द्रित होइन, 'सेवा र प्रोत्साहन' केन्द्रित हुनुपर्छ। सट्टा बिदाले अस्पताललाई जनशक्ति अभावको भुमरीमा फसाउँछ। त्यसैले, चिकित्सकहरूको विशिष्ट मानवीय धर्मलाई सम्मान गर्दै, प्रतिष्ठानहरूको आर्थिक दायित्व सरकारले लिँदै, र निजी क्षेत्रमा समेत एकरूपता कायम गर्दै ६ दिन नै कार्यक्षेत्र परिचालन गर्नु नै राज्य, चिकित्सक र आम बिरामी सबैका लागि 'विन-विन' (विन-विन) समाधान हो।
निष्कर्ष: सेवाको धर्म र राज्यको उत्तरदायित्व
अन्ततः, स्वास्थ्य सेवामा 'सट्टा बिदा' को सस्तो लोकप्रियताले अस्पताललाई अपाङ्ग बनाउँछ। चिकित्सकको श्रमको कदर गर्दै उनीहरूलाई आर्थिक रूपमा सुदृढ र सामाजिक रूपमा सुरक्षित बनाउनु नै आजको उत्तम विकल्प हो। नेपालको स्वास्थ्य नीति अब 'बिदा' केन्द्रित होइन, 'सेवा र प्रोत्साहन' केन्द्रित हुनुपर्छ।
सट्टा बिदाले अस्पताललाई जनशक्ति अभावको भुमरीमा फसाउने हुँदा, चिकित्सकहरूको विशिष्ट मानवीय धर्मलाई सम्मान गर्दै, प्रतिष्ठानहरूको आर्थिक दायित्व सरकारले लिँदै, र निजी क्षेत्रमा समेत एकरूपता कायम गर्दै ६ दिन नै कार्यक्षेत्र परिचालन गर्नु नै राज्य, चिकित्सक र आम बिरामी सबैका लागि 'विन-विन' समाधान हो। दीर्घकालीन रूपमा पर्याप्त जनशक्ति थप गरी दुईदिने बिदाको वैज्ञानिक व्यवस्थापन गर्नु र अल्पकालीन रूपमा मासिक तलबमा ४ दिनको अतिरिक्त पारिश्रमिक थप गरी साताको ६ दिने सेवा प्रवाह गर्नु नै नेपाली स्वास्थ्य प्रणालीको वास्तविक निकास हो।
(पौडेल राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान , घोराही, दाङमा कार्यरत छन्)
