ललितपुर जिल्लाको दक्षिणी भेगमा अवस्थित प्युटारसँग मेरो परिचय फिल्ड रिसर्चरका रूपमा भयो। केएमसी अस्पतालको एक परियोजनाअन्तर्गत दीर्घकालीन रोगीहरूको तथ्याङ्क सङ्कलनका लागि म तीन हप्तासम्म त्यहाँको थाङसिनटार अस्पतालमा बसेँ। यस अवधिमा प्युटारको प्राकृतिक सौन्दर्य, स्थानीय जनजीवन, स्वास्थ्य सेवा र त्यहाँका बासिन्दाले भोगिरहेका दैनिक संघर्षलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाएँ।
ललितपुर जिल्ला भन्नासाथ धेरैको मनमा सहर, आधुनिकता र सुविधासम्पन्न जीवनको चित्र आउँछ। तर जिल्लाकै दक्षिणी भेगमा रहेको बागमती गाउँपालिका–४, प्युटार पुग्दा ललितपुरको अर्कै रूप देख्न सकिन्छ। हरियालीले ढाकेका डाँडाकाँडा, शान्त वातावरण र प्राकृतिक सौन्दर्यले जोकोहीलाई मोहित बनाउँछ। काठमाडौंको व्यस्त जीवनशैलीबाट टाढा रहेको यो ठाउँले प्रकृतिसँगको निकटता र ग्रामीण जीवनको सरलता अनुभूति गराउँछ।
प्युटार कृषि र पशुपालनमा आधारित गाउँ हो। अधिकांश स्थानीय बासिन्दा खेतीपाती र पशुपालनमै निर्भर छन्। गाउँभर फैलिएका हरिया खेतबारी, मकै, कोदो, धान तथा मौसमी तरकारीका बालीले यहाँको ग्रामीण जीवनलाई जीवन्त बनाएका छन्। परम्परागत शैलीमा बनेका घरहरूले यहाँको मौलिक संस्कृति र पहिचानलाई झल्काउँछन्।
प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण भए पनि यहाँको जीवन सहज छैन। सातदोबाटो–चापागाउँ–टीकाभैरव हुँदै कान्ति लोकपथको बाटो भएर प्युटार पुग्नुपर्छ। घुमाउरा सडक, भीरपाखा र जोखिमपूर्ण यात्रा यहाँको दैनिक यथार्थ हो। वर्षायाममा पहिरोका कारण सडक अवरुद्ध हुने र बगुवा खोलाको पुल बग्ने समस्या बारम्बार दोहोरिन्छ। फलस्वरूप प्युटार केही समयका लागि जिल्लाको केन्द्रसँग पूर्ण रूपमा विच्छेद हुन्छ। यसले स्वास्थ्य, शिक्षा तथा अन्य आधारभूत सेवामा पहुँचलाई अझ चुनौतीपूर्ण बनाएको छ।
सीमित स्रोतसाधनबीच थाङसिनटार अस्पताल
थाङसिनटार अस्पताल प्युटार तथा आसपासका गाउँबस्तीका नागरिकका लागि स्वास्थ्य सेवाको प्रमुख आधार हो। सामान्य उपचार, आकस्मिक सेवा, गर्भवती महिलाको स्वास्थ्य परीक्षण, खोप कार्यक्रम तथा अन्य आधारभूत स्वास्थ्य सेवा यही अस्पतालबाट सञ्चालन हुँदै आएका छन्। तर अस्पतालले सीमित स्रोतसाधन र जनशक्तिका बीच सेवा दिनुपरेको अवस्था स्पष्ट देखिन्छ।
त्यहाँ बसेको अवधिमा मैले स्वास्थ्यकर्मीहरूको दैनिकी नजिकबाट नियाल्ने अवसर पाएँ। बिरामीको उपचारदेखि खोप सेवा, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण तथा समुदायमा आधारित स्वास्थ्य कार्यक्रमसम्म उनीहरूको सक्रिय सहभागिता देख्न पाइन्थ्यो। एउटै स्वास्थ्यकर्मीले उपचार, अभिलेख व्यवस्थापन, प्रशासनिक काम र विभिन्न स्वास्थ्य कार्यक्रमको जिम्मेवारीसमेत सम्हाल्नुपर्ने अवस्था थियो।
नेपाल सरकारले निःशुल्क उपलब्ध गराउने आधारभूत औषधिसमेत समयमै नपुग्दा स्थानीय बासिन्दा निजी औषधि पसल वा टाढाका अस्पताल धाउन बाध्य छन्। प्रयोगशाला परीक्षण तथा एक्स–रेजस्ता आधारभूत सेवा उपलब्ध नहुँदा सामान्य जाँचका लागि पनि घण्टौँ यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता छ।
मेरो बसाइँका क्रममा धेरै बिरामी सामान्य स्वास्थ्य समस्या लिएर अस्पताल आएका थिए। कतिपय भने उपचारमा ढिलाइ भएका कारण जटिल अवस्थामा पुगेपछि मात्र अस्पताल आउने गरेका थिए। विशेषज्ञ उपचार आवश्यक परेमा बिरामीलाई ललितपुर वा काठमाडौंका ठूला अस्पतालमा रेफर गर्नुपर्ने अवस्था आउँथ्यो। तर यातायात, आर्थिक अवस्था र सडकको कठिनाइका कारण त्यो यात्रा धेरै परिवारका लागि सहज थिएन।
प्युटारसम्म पुग्ने सडक अझै व्यवस्थित छैन। वर्षायाममा सडक हिलाम्मे हुने र कतिपय स्थानमा यात्रा अत्यन्त जोखिमपूर्ण बन्ने गर्छ। आकस्मिक बिरामीलाई अस्पताल पुर्याउन वा अन्यत्र रेफर गर्नुपर्दा यही सडक सबैभन्दा ठूलो चुनौती बन्छ। समयमै उपचार नपाउँदा बिरामीको अवस्था थप गम्भीर बन्ने जोखिम सधैँ रहन्छ।
अस्पतालमा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध भए पनि आवश्यक उपकरण, पूर्वाधार तथा विशेषज्ञ सेवा पर्याप्त छैन। आवश्यक परीक्षण वा विशेषज्ञ उपचार उपलब्ध नभएका कारण बिरामीलाई अन्य अस्पतालमा पठाउनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ, जसले बिरामी र उनका परिवारमाथि थप आर्थिक तथा मानसिक बोझ थप्ने गरेको छ।
तीन हप्ताको बसाइँमा मैले स्वास्थ्यकर्मीहरूको समर्पण नजिकबाट अनुभव गरेँ। सीमित स्रोतसाधन, कम जनशक्ति र कठिन भौगोलिक अवस्थाबीच पनि उनीहरूले आफ्नो जिम्मेवारी इमान्दारीपूर्वक निर्वाह गरिरहेका थिए। ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा सञ्चालन गर्नु केवल पेशागत जिम्मेवारी मात्र नभई धैर्यता, सेवाभाव र समर्पणको परीक्षा पनि रहेछ भन्ने अनुभूति भयो।
यही अनुभवले एउटा कुरा स्पष्ट बनायो, स्वास्थ्य संस्थाको गुणस्तर भवनको आकारले मात्र निर्धारण हुँदैन। सीमित स्रोतसाधनका बीच पनि बिरामीप्रतिको संवेदनशीलता, स्वास्थ्यकर्मीको मेहनत र सेवाभावले नै स्वास्थ्य सेवाको वास्तविक मूल्य स्थापित गर्छ।
प्युटारका मानिसहरू र मेरो सिकाइ
मैले प्युटारलाई केवल एउटा गाउँका रूपमा होइन, आफ्नै जीवनशैली, संस्कृति र आत्मीयता बोकेको समुदायका रूपमा चिनेँ। यहाँका अधिकांश मानिस कृषि र पशुपालनमा निर्भर छन्। उनीहरूको जीवन सरल छ, तर श्रम, इमानदारी र आपसी सहयोगले भरिएको छ। गाउँमा हिँड्दा अपरिचितलाई पनि मुस्कुराउँदै अभिवादन गर्ने संस्कारले स्थानीय समुदायको आत्मीयता झल्काउँछ।
प्युटारका बासिन्दाले स्वास्थ्यकर्मीप्रति गहिरो विश्वास राखेका छन्। स्वास्थ्यकर्मीहरूले पनि बिरामीलाई आफ्नै परिवारका सदस्यझैँ व्यवहार गर्दै सेवा दिएको अनुभव भयो।
मेरो बसाइँका क्रममा पटक–पटक एउटा प्रश्न मनमा उठिरह्यो—दुर्गम क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनु केवल अस्पताल सञ्चालन गर्नु मात्र होइन, त्यो स्थानीय नागरिकको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको जिम्मेवारी पनि हो। सडकको अवस्था, यातायातको अभाव, आर्थिक कठिनाइ र जनशक्तिको कमीले स्वास्थ्य सेवामा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको देखियो। यस्ता समस्या समाधान गर्न स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारबीच प्रभावकारी समन्वय अपरिहार्य छ।
तीन हप्ताले दिएको जीवनपाठ
प्युटारमा बिताएका तीन हप्ता मेरो व्यावसायिक अनुभव मात्र रहेनन्; ती मेरा लागि जीवनका महत्त्वपूर्ण सिकाइ पनि बने। यस अवधिले मलाई दुर्गम क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकको दैनिकी, उनीहरूको संघर्ष, स्वास्थ्य सेवाको वास्तविक अवस्था र स्वास्थ्यकर्मीहरूको समर्पणलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर दियो।
सहरमा बसेर सहजै उपलब्ध हुने स्वास्थ्य सेवाको मूल्य हामीले धेरै पटक महसुस गर्दैनौँ। तर प्युटारजस्ता स्थानमा सामान्य स्वास्थ्य समस्याको उपचारका लागि पनि मानिसले लामो यात्रा गर्नुपर्ने अवस्था देख्दा स्वास्थ्य सेवाको वास्तविक महत्त्व अझ स्पष्ट रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
आज पनि प्युटारको सम्झना आउँदा त्यहाँका हरिया डाँडाकाँडा, सरल र मेहनती मानिसहरू, थाङसिनटार अस्पतालका समर्पित स्वास्थ्यकर्मी र त्यहाँ बिताएका प्रत्येक दिन मानसपटलमा ताजै छन्। तीन हप्ताको बसाइँले मलाई केवल एउटा गाउँसँग परिचित गराएन, स्वास्थ्य सेवाको वास्तविक अर्थ, मानवीय संवेदना र सेवाभावको मूल्य पनि सिकायो।
मलाई विश्वास छ, यस्ता दुर्गम क्षेत्रका स्वास्थ्य संस्थामा आवश्यक जनशक्ति, पूर्वाधार, उपकरण तथा यातायात पहुँचमा क्रमिक सुधार हुँदै गएमा प्युटारका नागरिकले अझ गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्नेछन्। त्यो दिन केवल प्युटारका लागि मात्र होइन, नेपालको ग्रामीण स्वास्थ्य सेवाका लागि पनि एउटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुनेछ।
