बाढीलाई हामी प्रायः प्राकृतिक विपद्का रूपमा मात्र बुझ्छौँ। बाढी आउँदा हाम्रो ध्यान तत्काल मानिसको उद्धार, सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण, खाना, पानी, औषधि तथा आश्रय व्यवस्थापनतर्फ केन्द्रित हुन्छ। तर बाढीले आँखाले देखिने भौतिक क्षतिसँगै मानिसको मन र मानसिक स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभाव पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
अचानक आएको बाढीमा आफ्नो र परिवारका सदस्यको सुरक्षाको चिन्ता, घर तथा सम्पत्ति गुमाउने डर, आफन्तसँग छुट्टिने अवस्था, जीविकोपार्जनमा आएको क्षति र भविष्यमा के हुन्छ भन्ने अनिश्चितताले मानिसमा डर, तनाव, बेचैनी र असुरक्षाको भावना उत्पन्न गर्न सक्छ।
बाढीको पानी घट्दै जाँदा भौतिक क्षति देखिन थाल्छ, तर मानसिक स्वास्थ्यमा परेको असर त्यति सजिलै देखिँदैन। कतिपय मानिस बाढीपछि पनि आफूले भोगेको घटना, गुमाएका आफन्त, घर तथा सम्पत्ति र भविष्यप्रतिको अनिश्चिततासँग लामो समयसम्म संघर्ष गरिरहेका हुन सक्छन्।
बाढीको समयमा मनमा के हुन्छ?
बाढीको समयमा मानिसको जीवन र सुरक्षामाथि अचानक संकट आइपर्छ। सुरक्षित स्थानमा पुग्ने हतार, परिवारका सदस्य कहाँ छन् भन्ने चिन्ता, घर तथा सम्पत्ति बग्ने डर र आफू तथा आफ्ना प्रियजनको भविष्यबारेको अनिश्चितताले मानसिक दबाब बढाउन सक्छ।
विशेषगरी बाढीमा फसेका, आफन्तबाट छुट्टिएका, प्रियजन गुमाएका वा आफ्नो घर तथा सम्पत्ति पूर्ण रूपमा गुमाएका व्यक्तिमा तीव्र भय, बेचैनी, तनाव र मानसिक आघात (ट्रमा) को जोखिम हुन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा मानिसले अत्यधिक डराउने, आत्तिने, लगातार चिन्तित रहने, निद्रा नलाग्ने वा घटनाबारे बारम्बार सोचिरहने अनुभव गर्न सक्छ। यी प्रतिक्रिया विपद्पछि देखिन सक्ने सामान्य मानसिक तथा भावनात्मक प्रतिक्रियाका रूपमा पनि देखा पर्न सक्छन्।
बाढीको पानी घटेपछि पनि संकट समाप्त हुँदैन
बाढीको पानी घटेपछि बाहिरी वातावरण सामान्य बन्दै गएको देखिए पनि प्रभावित व्यक्तिको जीवन तत्काल सामान्य अवस्थामा फर्किँदैन।
घर नष्ट भएको हुन सक्छ। रोजगारी वा व्यवसाय गुमेको हुन सक्छ। खेतबारी तथा पशुधनमा क्षति पुगेको हुन सक्छ। परिवार विस्थापित भएको हुन सक्छ। आफन्त अझै सम्पर्कविहीन वा बेपत्ता हुन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा भविष्यप्रतिको अनिश्चितता थप बढ्छ।
यस कारण प्रभावित व्यक्तिमा चिन्ता, तनाव, दुःख, निद्रामा समस्या, बेचैनी तथा मानसिक आघात जस्ता समस्या देखिन सक्छन्।
केही व्यक्तिमा बाढीको घटना वा त्यससँग सम्बन्धित डर र सम्झना बारम्बार आउने, अत्यधिक सतर्क रहने, सामान्य आवाजमा पनि आत्तिने, एक्लै बस्न डराउने वा दैनिक काममा ध्यान दिन कठिनाइ हुनेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।
यस्ता समस्या लामो समयसम्म रहँदा डिप्रेसन तथा पोस्ट–ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (पीटीएसडी) जस्ता मानसिक स्वास्थ्य समस्या विकास हुने जोखिम रहन सक्छ।
तर एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्न आवश्यक छ- बाढीपछि डर, दुःख वा तनाव अनुभव गर्दैमा सबै व्यक्तिलाई मानसिक रोग भएको भन्ने हुँदैन। धेरै मानिस समय, परिवारको सहयोग, समुदायको साथ र सुरक्षित वातावरण पाएपछि क्रमशः सामान्य अवस्थामा फर्कन सक्छन्। समस्या लामो समयसम्म रह्यो वा दैनिक जीवनमा गम्भीर असर पर्न थाल्यो भने स्वास्थ्यकर्मी वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग सहयोग लिन आवश्यक हुन्छ।
सबैभन्दा बढी जोखिममा को हुन्छन्?
बाढीको मानसिक प्रभाव सबै व्यक्तिमा समान हुँदैन। बालबालिका, गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा पहिले नै मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिहरू थप जोखिममा पर्न सक्छन्।
बालबालिकाले आफूले देखेको वा भोगेको घटनालाई वयस्कले जस्तै व्यक्त गर्न नसक्न सक्छन्। उनीहरूमा डर, आमाबाबुसँग छुट्टिने चिन्ता, निद्रामा समस्या, अत्यधिक रोइरहने, चुप लाग्ने वा व्यवहारमा परिवर्तन देखिन सक्छ।
गर्भवती महिलामा आफ्नो तथा गर्भमा रहेको शिशुको सुरक्षाप्रतिको चिन्ताले मानसिक तनाव बढाउन सक्छ। ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सुरक्षित स्थानमा पुग्न, नियमित औषधि लिन तथा आवश्यक स्वास्थ्य सेवामा पहुँच कायम राख्न थप कठिनाइ हुन सक्छ।
त्यसैले बाढीको समयमा राहत, उद्धार र पुनर्स्थापनाका कार्यक्रम बनाउँदा यी संवेदनशील समूहको मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक आवश्यकतालाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ।
रासुवा–नुवाकोटको बाढी : आँखैअगाडिको उदाहरण
नेपालमा बाढीले मानसिक स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावलाई बुझ्न २६ अगस्ट २०२६ मा रासुवा, नुवाकोट, धादिङलगायतका क्षेत्रमा आएको विनाशकारी आकस्मिक बाढी पछिल्लो महत्वपूर्ण उदाहरण हो।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) का अनुसार उक्त दिन आएको फ्ल्यास फ्लडले भोटेकोशी र त्रिशूली नदी करिडोर आसपासका समुदायलाई प्रभावित गरेको थियो। रासुवा, नुवाकोट, धादिङ र चितवनका साथै गोरखा र तनहुँका केही क्षेत्र पनि प्रभावित भएका थिए। बाढीले घर, बजार, सडक, पुल, खानेपानी तथा सरसफाइ प्रणाली र जलविद्युत् पूर्वाधारमा क्षति पुर्याएको थियो। प्रारम्भिक विवरणअनुसार करिब १० हजार घरपरिवारलाई तत्काल राहत आवश्यक परेको थियो। स्वास्थ्य सेवामा समेत अवरोध आएको थियो।
तर यस विपद्को प्रभाव केवल भौतिक संरचनामा सीमित छैन। डब्लूएचओले बाढीबाट हुने प्रियजनको क्षति, घर तथा जीविकोपार्जनको नोक्सानी, विस्थापन र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले प्रभावित समुदायको मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक कल्याणमा महत्वपूर्ण असर पार्न सक्ने जनाएको छ।
प्रभावितको संख्या कति?
युनिसेफको ९ सेप्टेम्बर २०२६ को विवरणअनुसार, पछिल्लो बाढीबाट छ जिल्लामा अनुमानित ८४ हजार २७० मानिस प्रभावित भएका छन्, जसमा ३२ हजार २१ बालबालिका रहेका छन्। हजारौँ परिवार नुवाकोट, रासुवा र धादिङका अस्थायी होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेका छन्।
यो संख्या केवल राहतको आवश्यकता देखाउने तथ्यांक होइन; यसले विपद्को मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सम्भावित आवश्यकता पनि कति ठूलो हुन सक्छ भन्ने संकेत गर्छ। घर, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, खानेपानी प्रणाली र सामाजिक वातावरणमा आएको ठूलो परिवर्तनले प्रभावित मानिसमा लामो समयसम्म असुरक्षा र तनावको भावना कायम रहन सक्छ।
नुवाकोटमा मानसिक स्वास्थ्यको प्रत्यक्ष अवस्था
नुवाकोटमा बाढीपछि मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सहयोगको आवश्यकता प्रत्यक्ष रूपमा देखिएको छ।
युनिसेफले २ सेप्टेम्बर २०२६ मा प्रकाशित गरेको विवरणमा नुवाकोटका प्रभावित परिवारमा शोक, अनिश्चितता र फेरि बाढी आउन सक्ने डर रहेको उल्लेख गरेको छ। केही बालबालिका तथा वयस्कमा निद्रा तथा खानपानमा समस्या, आफ्ना भावना व्यक्त गर्न कठिनाइ र आफन्तको खोजी तथा मृत्युको शोक देखिएको विवरण पनि छ। प्रभावित बालबालिका तथा परिवारलाई समूहगत काउन्सेलिङ तथा व्यक्तिगत हेरचाह उपलब्ध गराइएको छ।
यसको एउटा मार्मिक उदाहरण नुवाकोटमा अस्थायी आश्रयमा बसेकी एक आमाको अनुभव हो। फेरि बाढी आउन सक्ने हल्ला सुन्दा उनी अत्यन्त डराउने र दौडिन खोज्ने अवस्था आएको युनिसेफले उल्लेख गरेको छ। उनकी चार वर्षीया छोरीले आमाको डर देखेर आफैँ रुन थालेकी थिइन्। यस्तो उदाहरणले विपद्को डर कसरी परिवारका सदस्य र विशेषगरी बालबालिकामा समेत सर्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।
७४० जनाले लिए साइकियाट्रिक तथा काउन्सेलिङ सर्विस
बाढीपछि मानसिक स्वास्थ्य सेवाको आवश्यकता व्यवहारमै देखिएको अर्को तथ्य नुवाकोटमा सञ्चालन गरिएको काउन्सेलिङ सर्विस हो।
रासुवा–भोटेकोशी बाढीसम्बन्धी ४ सेप्टेम्बर २०२६ को समेकित विवरणअनुसार, नुवाकोटका होल्डिङ सेन्टरमा पाँच जना साइकियाट्रिस्ट तथा काउन्सेलरसहित २२ सदस्यीय टोलीले साइकोसोसल तथा काउन्सेलिङ सर्विस प्रदान गरिरहेको थियो। उक्त विवरणअनुसार २ सेप्टेम्बर २०२६ सम्म करिब ७४० जनाले साइकियाट्रिक तथा काउन्सेलिङ सर्विस प्राप्त गरेका थिए।
यो तथ्यले बाढीपछि मानसिक स्वास्थ्य सेवा कुनै अतिरिक्त सुविधा मात्र नभई आवश्यक स्वास्थ्य सेवाको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा भएको देखाउँछ।
बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यमा विशेष ध्यान
बाढीका बेला बालबालिकाले आफूले बुझ्न नसक्ने स्तरको भय र असुरक्षा अनुभव गर्न सक्छन्। घर बग्नु, परिवारबाट छुट्टिनु, विद्यालय बन्द हुनु, साथीभाइबाट अलग हुनु र परिचित वातावरण अचानक परिवर्तन हुनुले उनीहरूको मानसिक तथा भावनात्मक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ।
युनिसेफका अनुसार, हालैको बाढीबाट प्रभावित बालबालिकाका लागि सुरक्षित वातावरण, विश्वास गर्न सकिने वयस्कको साथ, शिक्षा, खेल र मनोसामाजिक सहयोग महत्त्वपूर्ण छन्। नुवाकोटमा युनिसेफको सहयोगमा बालमैत्री स्थान स्थापना गरी बालबालिकालाई सुरक्षित वातावरण, खेल्ने अवसर तथा सामान्य दिनचर्यामा फर्किन सहयोग गरिएको छ।
यसले विपद्पछि बालबालिकालाई खाना, कपडा र विद्यालय सामग्री उपलब्ध गराउनु मात्र पर्याप्त नहुने देखाउँछ। उनीहरूलाई सुरक्षित महसुस गर्ने वातावरण, परिवारसँग पुनर्मिलन, खेल्ने अवसर र आवश्यक मनोसामाजिक सहयोग पनि चाहिन्छ।
राहतमा खाना र पानीसँगै ‘मनको हेरचाह’ पनि
बाढीपछि राहत तथा पुनर्स्थापनाका कार्यक्रमलाई खाना, सुरक्षित पानी, औषधि र आवासको व्यवस्थामा मात्र सीमित गर्नु हुँदैन। प्रभावित व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सहयोग (Mental Health and Psychosocial Support–MHPSS) लाई पनि विपद् प्रतिकार्यको महत्वपूर्ण हिस्साका रूपमा समावेश गर्न आवश्यक छ।
स्वास्थ्यकर्मी तथा समुदायस्तरबाट मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या पहिचान गर्ने, प्राथमिक मनोसामाजिक सहयोग प्रदान गर्ने, आवश्यक परामर्श दिने र गम्भीर समस्या भएका व्यक्तिलाई विशेषज्ञ सेवामा समयमै प्रेषण गर्ने व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।
परिवारका सदस्य, महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका, शिक्षक, स्थानीय जनप्रतिनिधि, समुदायका अगुवा तथा स्वास्थ्यकर्मीलाई सामान्य मानसिक स्वास्थ्य समस्या पहिचान र प्राथमिक सहयोगबारे जानकारी दिन सकिन्छ।
समुदायले के गर्न सक्छ?
बाढीपछि मानसिक स्वास्थ्य संरक्षण केवल मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको जिम्मेवारी होइन। परिवार र समुदायको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
प्रभावित व्यक्तिलाई आफ्नो अनुभव सुनाउन सुरक्षित वातावरण दिनुपर्छ। ‘डराउनु हुँदैन’ वा ‘सबै ठीक भइसक्यो’ भनेर उनीहरूको भावनालाई बेवास्ता गर्नुको सट्टा उनीहरूलाई सुन्ने, साथ दिने र आवश्यक सहयोगमा जोड्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
बालबालिकालाई सकेसम्म परिवारसँगै राख्ने, उनीहरूको दैनिक दिनचर्या पुनःस्थापित गर्ने, खेल्ने तथा पढ्ने वातावरण बनाउने र आफ्ना भावना व्यक्त गर्न दिने अवसर उपलब्ध गराउन आवश्यक हुन्छ।
यदि कुनै व्यक्तिमा लामो समयसम्म अत्यधिक डर, निराशा, निद्रामा गम्भीर समस्या, दैनिक काम गर्न नसक्ने अवस्था, अत्यधिक आत्तिने वा आफूलाई हानि पुर्याउने विचारजस्ता गम्भीर संकेत देखिएमा स्वास्थ्यकर्मी वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग तत्काल सम्पर्क गर्नुपर्छ।
विपद् व्यवस्थापनमा मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता
नेपालमा विपद् व्यवस्थापनको प्राथमिकतामा उद्धार, राहत, स्वास्थ्य सेवा, खानेपानी, सरसफाइ र पुनर्निर्माण महत्वपूर्ण छन्। तर मानसिक स्वास्थ्यलाई छुट्टै विषयका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा विपद् व्यवस्थापनको हरेक चरणमा समावेश गर्न आवश्यक छ।
बाढी आउनुअघि समुदायलाई मानसिक रूपमा तयार पार्ने, विपद्को समयमा मनोवैज्ञानिक प्राथमिक सहायता (Psychological First Aid–PFA) तथा मनोसामाजिक सहयोग उपलब्ध गराउने र बाढीपछि परामर्श, प्रेषण तथा दीर्घकालीन मानसिक स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
स्वास्थ्य संस्था क्षतिग्रस्त हुँदा मानसिक स्वास्थ्य सेवा पनि प्रभावित हुन सक्छ। त्यसैले विपद् तयारी योजनामा मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सहयोगको सेवा निरन्तरता (continuity of care) लाई पनि समावेश गर्न आवश्यक छ।
बाढीले केवल घर, सडक र सम्पत्ति मात्र बगाउँदैन; यसले मानिसको सुरक्षाको भावना, मानसिक शान्ति र भविष्यप्रतिको विश्वासमा पनि गहिरो असर पार्न सक्छ।
रासुवा र नुवाकोटको पछिल्लो बाढीले हामीलाई यही कुरा सम्झाएको छ—विपद्पछि मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउनु पहिलो आवश्यकता हो, तर त्यसपछि उसको मनलाई सुरक्षित बनाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
राहतको एउटा प्याकेटमा खाना, पानी र औषधि आवश्यक छन्; तर विपद्बाट आत्तिएको, शोकमा रहेको वा मानसिक आघातमा परेको व्यक्तिका लागि सहयोगी हात, सुन्ने कान र आवश्यक मानसिक स्वास्थ्य सेवा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
पछिल्लो बाढीको स्वास्थ्य प्रभाव : केही तथ्य
२६ अगस्ट २०२६ — रासुवा, नुवाकोट, धादिङलगायतका क्षेत्रमा आकस्मिक बाढी (flash flood)
करिब १०,००० घरपरिवार — तत्काल राहत आवश्यक परेको प्रारम्भिक अनुमान
८४,२७० मानिस — छ जिल्लामा प्रभावित भएको युनिसेफको पछिल्लो अनुमान
३२,०२१ बालबालिका — प्रभावित भएको युनिसेफको अनुमान
करिब ७४० व्यक्ति — २ सेप्टेम्बर २०२६ सम्म मनोचिकित्सकीय तथा परामर्श सेवा प्राप्त
MHPSS — बाढीपछि स्वास्थ्य प्रतिकार्यको महत्वपूर्ण आवश्यकता
त्यसैले अब विपद् व्यवस्थापनको परिभाषा केवल ‘ज्यान जोगाउने र घर पुनर्निर्माण गर्ने’मा सीमित हुनु हुँदैन। प्रभावित व्यक्तिलाई शारीरिक, सामाजिक र मानसिक रूपमा पुनः सुरक्षित र सक्षम बनाउनु नै वास्तविक पुनर्स्थापना हो।
बाढीको पानी घटेपछि पनि मानिसको मनमा बाँकी रहने डर र पीडालाई सम्बोधन नगरेसम्म पुनर्स्थापना पूर्ण हुँदैन।
(जनस्वास्थ्यकर्मी साह मधेश प्रदेश स्वास्थ्य निर्देशनालयको चिकित्सा सेवा तथा रोग नियन्त्रण शाखामा कार्यरत छिन्)
