काठमाडौं– रुसको साइबेरियास्थित इरकुत्स्क एन्टी–प्लेग अनुसन्धान संस्थानकी एक महिला प्रयोगशाला कर्मचारीको गम्भीर निमोनियापछि मृत्यु भएपछि न्युमोनिक प्लेगको आशंकाले विश्वको ध्यान तानेको छ। घटनापछि करिब २०० जनालाई चिकित्सकीय निगरानीमा राखिएको छ। तर अहिलेसम्म रुसी स्वास्थ्य अधिकारीहरूले ती महिलाको मृत्यु प्लेगकै कारण भएको पुष्टि गरेका छैनन्। रुसको रोस्पोत्रेबनादजोरले उनको मृत्यु ‘अज्ञात कारणको निमोनिया’ भएको र संस्थानमा कामसँग सम्बन्धित कुनै रोगजनक भेटिएको पुष्टि नभएको जनाएको छ।
घटनासँगै सामाजिक सञ्जाल र केही सञ्चारमाध्यममा प्रयोगशालामा प्लेगको जीवाणु बोकेको टेस्ट ट्युब फुटेर संक्रमण भएको दाबी आएका छन्। तर यो विवरण पनि स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भइसकेको छैन। त्यसैले अहिलेको अवस्थालाई ‘रुसमा प्लेग फैलियो’ भन्नुभन्दा न्युमोनिक प्लेगको सम्भावित घटनाको अनुसन्धान भइरहेको अवस्था भन्नु वैज्ञानिक रूपमा बढी उचित हुन्छ। रुसी अधिकारीहरूले सम्पर्कमा आएका व्यक्तिहरूलाई निगरानीमा राख्नु र प्रयोगशाला तथा अस्पतालमा जैवसुरक्षा उपाय बढाउनु भने सावधानीका कदम हुन्।
१. न्युमोनिक प्लेग के हो?
प्लेग यर्सिनिया पेस्टिस नामक ब्याक्टेरियाबाट हुने गम्भीर संक्रामक रोग हो। यो जीवाणु सामान्यतया साना स्तनधारी जनावर र तिनमा बस्ने संक्रमित उपियाँमा पाइन्छ। मानिसमा संक्रमित उपियाँको टोकाइ, संक्रमित जनावर वा उसको तन्तुसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क तथा न्युमोनिक प्लेग भएका बिरामीबाट निस्कने संक्रमित श्वासप्रश्वासका कणमार्फत संक्रमण हुन सक्छ।
प्लेगका मुख्य तीन प्रकार छन्– ब्युबोनिक, सेप्टिसेमिक र न्युमोनिक। ब्युबोनिक प्लेग सबैभन्दा सामान्य हो र यसमा लिम्फ नोड सुन्निन्छ। सेप्टिसेमिक प्लेगमा जीवाणु रगतमा फैलिन्छ। न्युमोनिक प्लेगमा संक्रमणले फोक्सोलाई असर गर्छ। यही रूप मानिसबाट मानिसमा सर्न सक्ने भएकाले सार्वजनिक स्वास्थ्यका दृष्टिले सबैभन्दा बढी चिन्ताको विषय हो।
२. के न्युमोनिक प्लेग मानिसबाट मानिसमा सर्छ?
सर्छ तर कोभिड–१९ जस्तै सजिलै र व्यापक रूपमा सर्छ भन्ने होइन।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार न्युमोनिक प्लेग भएका व्यक्तिले श्वासप्रश्वासबाट संक्रमित कण निकाल्दा अर्को व्यक्तिमा संक्रमण हुन सक्छ। तर अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्र (सीडीसी)का अनुसार यस्तो संक्रमण सामान्यतया बिरामीसँग नजिक र प्रत्यक्ष सम्पर्क हुँदा हुन्छ। प्लेगका संक्रमित श्वासप्रश्वासका ठूला थोपाहरू लामो समयसम्म हावामा तैरिरहने प्रमाण छैन।
यसै कारण न्युमोनिक प्लेगलाई कोभिड–१९ जस्तो हावामार्फत सजिलै फैलिने रोगसँग सीधा तुलना गर्नु उचित हुँदैन। कोभिड–१९ को मुख्य कारण सार्स-कोभ-२ भाइरस हो, जसले विभिन्न परिस्थितिमा मानिसहरूबीच व्यापक रूपमा प्रसार गर्न सक्छ। न्युमोनिक प्लेगमा भने बिरामीको खोकी वा श्वासप्रश्वासबाट निस्कने संक्रमित कणसँग नजिकको सम्पर्क संक्रमणको प्रमुख बाटो हो।सीडीसीका अनुसार मानिसबाट मानिसमा प्लेग सर्ने यही मुख्य मार्ग हो।
३. त्यसो भए किन रुसको घटनालाई गम्भीर रूपमा हेरिएको छ?
न्युमोनिक प्लेगको सबैभन्दा ठूलो जोखिम यसको तीव्र गति र उपचार ढिला हुँदा हुने गम्भीर परिणाम हो। WHO का अनुसार संक्रमणपछि लक्षण एकदेखि सात दिनभित्र देखिन सक्छन् र न्युमोनिक प्लेगमा कहिलेकाहीँ २४ घण्टामै लक्षण सुरु हुन सक्छन्। अचानक ज्वरो, टाउको दुख्ने, कमजोरी, सास फेर्न गाह्रो हुने, छाती दुख्ने तथा खोकीमा रगत वा पानीजस्तो खकार आउन सक्छ।
उपचार नगरिएको न्युमोनिक प्लेग अत्यन्त घातक हुन्छ। डब्लुएचओका अनुसार उपचार ढिला भएमा रोगीको मृत्यु छोटो समयमै हुन सक्छ। तर यसको महत्वपूर्ण फरक के हो भने समयमै पहिचान र उपयुक्त एन्टिबायोटिक उपचार पाएमा बिरामी निको हुन सक्छ। त्यसैले यसको जोखिमलाई ‘अत्यन्त घातक’ भनेर बुझ्नुपर्छ, ‘उपचार नभएको रोग’ भनेर होइन।
४. कोभिडजस्तो महामारी बन्ने सम्भावना कति?
अहिले उपलब्ध तथ्यका आधारमा रुसको घटनाबाट कोभिड–१९ जस्तो विश्वव्यापी महामारी सुरु हुँदैछ भन्ने आधार छैन। यसको पहिलो कारण नै संक्रमण पुष्टि नभएको अवस्था हो। दोस्रो, करिब २०० सम्पर्क व्यक्तिलाई निगरानीमा राखिनु र नयाँ प्लेग संक्रमण देखिए/नदेखिएको परीक्षण गर्नु जस्ता नियन्त्रणका कदम तत्काल चालिएका छन्। रुसका अधिकारीहरूले हालसम्म थप प्लेग संक्रमण पुष्टि नभएको बताएका छन्। डब्लुएचओले पनि उपलब्ध सूचनाका आधारमा सार्वजनिक स्वास्थ्य जोखिमलाई कम मानेको रिपोर्ट गरिएको छ।
तर ‘जोखिम शून्य छ’ भन्नु पनि सही हुँदैन। यदि मृतक वास्तवमै न्युमोनिक प्लेगबाट संक्रमित भएको पुष्टि भयो र उनको सम्पर्कमा आएका व्यक्तिहरूमा पनि प्लेग देखियो भने संक्रमणको श्रृंखला सुरु भएको मान्नुपर्ने हुन्छ। त्यस अवस्थामा सम्पर्क खोजी, आइसोलेसन, निगरानी र आवश्यक परे नजिकका सम्पर्कलाई प्रतिरोधात्मक एन्टिबायोटिक दिने जस्ता उपाय महत्वपूर्ण हुन्छन्। सीडीसीले न्युमोनिक प्लेगमा बिरामीसँग नजिक रहेका व्यक्तिको निगरानी र संक्रमण नियन्त्रणका उपायलाई विशेष महत्व दिएको छ।
६. प्लेग पुरानो रोग भए पनि अझै किन जोखिमपूर्ण?
‘ब्ल्याक डेथ’सँग जोडिएर चिनिने प्लेग इतिहासमा ठूलो जनधनको क्षति गराउने रोग हो। तर आधुनिक समयमा यसको अवस्था फरक छ। ब्याक्टेरियाविरुद्ध प्रभावकारी एन्टिबायोटिक उपलब्ध छन् र संक्रमण पहिचान तथा सम्पर्क निगरानीका प्रणाली विकसित भएका छन्। त्यसैले आज प्लेग भेटिनु मात्रै विगतको जस्तो महामारीको संकेत होइन।
तर प्लेग पूर्ण रूपमा संसारबाट हराएको भने छैन। डब्लुएचओका अनुसार यर्सिनिया पेस्टिस अहिले पनि केही क्षेत्रमा जनावर र उपियाँको प्राकृतिक चक्रमा कायम छ र मानिसमा संक्रमण देखिन सक्छ। विशेषगरी न्युमोनिक रूप मानिसबाट मानिसमा सर्न सक्ने भएकाले कुनै एउटा घटनालाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन।
७. अहिले सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न के हो?
रुसमा अहिलेको मुख्य प्रश्न ‘प्लेग फैलियो कि फैलिएको छैन?’ भन्दा पहिले ‘मृत्युको वास्तविक कारण के हो?’ भन्ने हो। त्यसको प्रयोगशाला पुष्टि भएपछि मात्रै घटनाको वास्तविक जोखिम मूल्यांकन गर्न सकिन्छ। यदि यर्सिनिया पेस्टिस पुष्टि भयो भने त्यसपछि मृतकमा संक्रमण कसरी भयो, उनले कसलाई सम्पर्क गरिन् र ती सम्पर्कमध्ये कसैमा संक्रमण सरेको छ कि छैन भन्ने अनुसन्धान निर्णायक हुनेछ।
त्यसैले अहिलेको अवस्थामा सतर्कता आवश्यक छ, तर आतंक होइन। न्युमोनिक प्लेग गम्भीर र उपचार ढिला भए घातक रोग हो; तर यो कोभिड–१९ जस्तै सजिलै समुदायभरि फैलिने रोग हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्ने आधार अहिले छैन। रुसको घटनामा आगामी परीक्षण, सम्पर्कमा रहेका व्यक्तिको निगरानी र थप संक्रमण देखिन्छ कि देखिँदैन भन्ने नै जोखिम निर्धारण गर्ने मुख्य आधार हुनेछन्।
(विभिन्न स्रोतका आधारमा तयार गरिएको सामाग्री)
