टाउको दुखाइपछि ढाड तथा कम्मर दुख्ने समस्या अस्पतालको ओपीडीमा आउने बिरामीमध्ये सबैभन्दा सामान्य समस्यामध्ये एक हो। हाम्रो दैनिक क्लिनिकल अभ्यासमा हेर्दा, टाउको दुखाइपछि आउने बिरामीमध्ये करिब ३०–३५ प्रतिशतमा ढाड वा कम्मर दुखाइको समस्या हुने गरेको देखिन्छ। यसको अर्थ हरेक दिन ठूलो संख्यामा मानिसहरू ढाड दुखाइ लिएर चिकित्सककहाँ पुगिरहेका छन्।
तर एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्न आवश्यक छ–ढाड दुख्दैमा मेरुदण्डमा गम्भीर समस्या भएको हुन्छ भन्ने छैन।
ढाड दुख्ने धेरैजसो समस्या सामान्य कारणले हुन्छन्। लामो समयसम्म एउटै आसनमा बसेर काम गर्ने, कम्प्युटर वा मोबाइलमा धेरै समय बिताउने, शारीरिक व्यायामको कमी, गलत आसन, अचानक भारी सामान उठाउने, मांसपेशीमा तनाव वा सामान्य चोटपटक यसका सामान्य कारण हुन्।
हाम्रो मेरुदण्ड केवल हड्डीको संरचना होइन। यसमा कशेरुका हड्डी, तिनका बीचका डिस्क, जोर्नी, मांसपेशी, स्नायु र मेरुदण्डभित्र रहेको स्पाइनल कर्ड तथा त्यसबाट निस्कने नर्भ रुट्स हुन्छन्। यीमध्ये कुनै संरचनामा समस्या आएमा ढाड वा कम्मर दुख्न सक्छ।
तर अधिकांश अवस्थामा शल्यक्रिया आवश्यक पर्दैन। हाम्रो दैनिक अभ्यासमा ढाड दुखाइ भएका करिब ९० प्रतिशत बिरामी औषधि, फिजियोथेरापी, व्यायाम तथा जीवनशैलीमा आवश्यक परिवर्तनबाट व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। करिब ५ प्रतिशत बिरामीमा मात्र शल्यक्रियाको आवश्यकता पर्न सक्छ भने बाँकी करिब ५ प्रतिशतमा अन्य उपचार विधि आवश्यक पर्न सक्छन्। यी अनुपातहरू रोगको प्रकार, बिरामीको अवस्था र उपचारका लागि आउने जनसंख्याअनुसार फरक हुन सक्छन्।
यसैले ढाड दुख्यो भन्दैमा तुरुन्त शल्यक्रियाको आवश्यकता पर्छ भन्ने सोच सही होइन।
तर सबै ढाड दुखाइलाई सामान्य भनेर बेवास्ता गर्नु पनि उचित हुँदैन।
ढाड वा कम्मरबाट सुरु भएको दुखाइ खुट्टातर्फ झर्ने, खुट्टामा झमझम हुने, पोल्ने, सुन्निने वा करेन्ट लागेजस्तो महसुस हुने अवस्था स्नायुमा दबाब परेको संकेत हुन सक्छ। यस्तो समस्या विभिन्न कारणले हुन सक्छ र चिकित्सकीय परीक्षण आवश्यक पर्न सक्छ।
त्यस्तै, खुट्टाको शक्ति घट्दै जानु, हिँड्न कठिन हुनु, खुट्टा कमजोर भएको महसुस हुनु वा लक्षण क्रमशः बढ्दै जानु पनि ध्यान दिनुपर्ने संकेत हुन्।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, पिसाब वा दिसामाथिको नियन्त्रणमा अचानक परिवर्तन आउनु, वा जाँघको भित्री भाग तथा गुप्ताङ्ग वरिपरि संवेदना कम हुनुजस्ता लक्षण देखिएमा तत्काल चिकित्सकीय मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ।
ठूलो दुर्घटना वा चोटपटकपछि सुरु भएको ढाड दुखाइ, ज्वरोसँगै आएको दुखाइ, कारण नखुलेको तौल घट्नु, राति लगातार बढ्दै जाने दुखाइ वा क्यान्सरको पूर्वइतिहास भएका व्यक्तिमा नयाँ ढाड दुखाइ देखिएमा पनि चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ।
धेरै मानिस ढाड दुख्नेबित्तिकै एमआरआई गर्नुपर्छ भन्ने सोच राख्छन्। तर प्रत्येक ढाड दुखाइमा तुरुन्त एमआरआई आवश्यक हुँदैन। चिकित्सकले बिरामीको उमेर, लक्षण, रोगको इतिहास र शारीरिक परीक्षणका आधारमा आवश्यकताअनुसार एक्स–रे, एमआरआई वा अन्य परीक्षण सिफारिस गर्छन्।
अर्कोतर्फ, एमआरआईमा ‘डिस्क बल्ज’, ‘डिस्क डिजेनेरेसन’ वा अन्य परिवर्तन देखिँदैमा त्यही नै दुखाइको कारण हो भन्ने पनि हुँदैन। उमेर बढ्दै जाँदा यस्ता परिवर्तन लक्षण नभएका मानिसमा पनि देखिन सक्छन्। त्यसैले रिपोर्टभन्दा पनि बिरामीका लक्षण र चिकित्सकीय परीक्षणसँग त्यसको सम्बन्ध बुझ्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
ढाड दुख्दा पूर्ण आराम गरेर लामो समय ओछ्यानमै बसिरहनु पनि सधैँ उचित हुँदैन। सामान्य अवस्थामा सम्भव भएसम्म दैनिक गतिविधि कायम राख्ने, लामो समय एउटै अवस्थामा नबस्ने, बीच–बीचमा उठेर हिँड्ने र चिकित्सक वा फिजियोथेरापिस्टको सल्लाहअनुसार व्यायाम गर्ने बानी उपयोगी हुन सक्छ।
हाम्रो दैनिक जीवनशैलीले पनि मेरुदण्डको स्वास्थ्यमा ठूलो प्रभाव पार्छ। लामो समय कुर्सीमा बस्नुपर्छ भने सही आसन कायम गर्ने, बीच–बीचमा उठेर शरीर चलाउने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने, शरीरको तौल नियन्त्रणमा राख्ने र भारी सामान उठाउँदा सही तरिका अपनाउने जस्ता सामान्य कुराले ढाडको स्वास्थ्यमा सहयोग पुर्याउँछन्।
मोबाइल तथा कम्प्युटरको प्रयोग गर्दा पनि सावधानी आवश्यक छ। घण्टौँसम्म एउटै अवस्थामा बसेर घाँटी र शरीर अगाडि झुकाइरहने बानीले गर्दन, काँध र माथिल्लो ढाडमा अनावश्यक तनाव बढाउन सक्छ।
मेरुदण्डसम्बन्धी समस्या देखिँदैमा शल्यक्रिया नै अन्तिम उपचार हो भन्ने धारणा पनि सही होइन। अधिकांश बिरामीमा गैरशल्यक्रियात्मक उपचारबाट सुधार गर्न सकिन्छ। तर केही विशेष अवस्थामा, जस्तै स्नायुमा गम्भीर वा निरन्तर दबाब, बढ्दो स्नायु कमजोरी, मेरुदण्डको अस्थिरता वा अन्य निश्चित अवस्थाहरूमा शल्यक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ।
त्यसैले ढाड दुखाइलाई लिएर दुईवटा अतिवादी सोचबाट बच्नुपर्छ–‘यो केही होइन’ भनेर बेवास्ता गर्ने र ‘एमआरआईमा केही देखियो, अब शल्यक्रिया नै गर्नुपर्छ’ भनेर डराउने।
सही बाटो भनेको लक्षणलाई बुझ्ने, आवश्यक परे चिकित्सकीय परीक्षण गराउने र उपचारको निर्णय बिरामीको अवस्था, लक्षण तथा परीक्षणका निष्कर्षका आधारमा गर्ने हो।
हाम्रो क्लिनिकल अभ्यासले देखाएको एउटा महत्वपूर्ण सन्देश यही हो–ढाड दुखाइ लिएर आउने अधिकांश बिरामीलाई शल्यक्रिया चाहिँदैन। सही निदान, उचित औषधि, फिजियोथेरापी, नियमित व्यायाम र जीवनशैलीमा सुधारबाट धेरैजसो बिरामी सामान्य जीवनमा फर्कन सक्छन्।
तर शरीरले दिएको चेतावनीलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। दुखाइसँगै खुट्टाको कमजोरी, संवेदना हराउनु, हिँड्न कठिन हुनु वा पिसाब–दिसाको नियन्त्रणमा परिवर्तनजस्ता लक्षण देखिएमा ढिला नगरी चिकित्सकीय परामर्श लिनुपर्छ।
ढाड दुख्नु आफैँमा मेरुदण्डको गम्भीर रोगको प्रमाण होइन। तर सही समयमा सही कारण पहिचान गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
मेरुदण्डले हाम्रो शरीरलाई उभिन, हिँड्न र चल्न मात्र सहयोग गर्दैन; यसभित्र रहेको स्पाइनल कर्ड र स्नायुहरूले शरीरका असंख्य कार्यलाई नियन्त्रण र समन्वय गर्छन्।
त्यसैले ढाड दुखाइलाई न अनावश्यक रूपमा डरको विषय बनाउनुपर्छ, न त सामान्य भनेर बेवास्ता गर्नुपर्छ।
