काठमाडौं- मधुमेहले रगतमा चिनीको मात्रा बढाउने मात्र होइन, पुरुषको यौन स्वास्थ्यमा समेत गम्भीर असर पार्न सक्छ। लामो समयसम्म रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रणमा नरहँदा रक्तनली र स्नायुमा क्षति पुग्ने भएकाले इरेक्टाइल डिसफङ्सन (ईडी) अर्थात् यौनसम्पर्कका लागि आवश्यक रूपमा लिंग उत्तेजित हुन नसक्ने वा उत्तेजित अवस्था कायम राख्न नसक्ने समस्या देखिन सक्छ।
अमेरिकन डायबिटिज एसोसिएसन (एडीए)को स्ट्यान्डर्ड अफ केयर इन डायबिटिज-२०२६ अनुसार मधुमेह भएका पुरुषमध्ये ईडीको अनुमानित प्रचलन ५२.५ प्रतिशत छ। उमेर, मुटुसम्बन्धी रोग, उच्च रक्तचाप, मोटोपना, रगतमा बोसोको मात्रा बढी हुनु, मेटाबोलिक सिन्ड्रोम, टेस्टोस्टेरोनको कमी, धूमपान र डिप्रेसनले पनि यसको जोखिम बढाउन सक्छन्।
रगतमा चिनी बढी हुँदा कसरी यौन समस्या हुन्छ?
इरेक्शनका लागि लिंगमा पर्याप्त रक्तप्रवाह र स्नायुको सामान्य काम आवश्यक हुन्छ। मधुमेह लामो समयसम्म नियन्त्रणमा नरहँदा शरीरका रक्तनली र स्नायुमा क्षति पुग्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्ल्युएचओ)का अनुसार अनियन्त्रित मधुमेहले समयसँगै विशेषगरी स्नायु र रक्तनलीमा गम्भीर क्षति पुर्याउन सक्छ।
रगतमा ग्लुकोजको मात्रा लामो समयसम्म बढी हुँदा रक्तनलीको भित्री तहको कार्यक्षमता बिग्रन सक्छ। यसले इरेक्शनका लागि आवश्यक रक्तप्रवाहमा कमी ल्याउँछ। त्यस्तै, मधुमेहका कारण हुने न्युरोप्याथीले इरेक्शनमा भूमिका खेल्ने स्नायुमा असर पार्न सक्छ।
अमेरिकन डायबिटिज एसोसिएसनले पनि मधुमेहसँग सम्बन्धित स्वायत्त स्नायुको क्षतिको लक्षणमध्ये ईडीलाई समावेश गरेको छ।
मधुमेहसँगै यी समस्या भए जोखिम अझ बढी
मधुमेह भएका पुरुषमा ईडीको जोखिम केवल रगतमा चिनीको मात्रासँग सम्बन्धित हुँदैन। उच्च रक्तचाप, मुटुसम्बन्धी रोग, मोटोपना, रगतमा बोसोको असन्तुलन, मेटाबोलिक सिन्ड्रोम, मिर्गौलाको रोग र हर्मोनसम्बन्धी समस्या पनि महत्वपूर्ण जोखिम हुन्।
युरोपियन एसोसिएसन अफ युरोलोजी (ईएयु)ले मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मोटोपना, डिस्लिपिडेमिया, मुटुसम्बन्धी रोग, धूमपान र शारीरिक निष्क्रियतालाई ईडीसँग सम्बन्धित प्रमुख जोखिमका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
त्यसैगरी, मधुमेह भएका पुरुषमा लामो समयदेखि रोग हुनु, रगतमा चिनीको नियन्त्रण कमजोर हुनु, स्नायु वा आँखामा मधुमेहको जटिलता देखिनु तथा हाइपोगोनाडिज्म अर्थात् टेस्टोस्टेरोनको कमी हुनु ईडीसँग सम्बन्धित छन्।
ईडी कहिलेकाहीँ मुटुको जोखिमको संकेत
इरेक्टाइल डिसफङ्सनलाई केवल यौन समस्या भनेर बेवास्ता गर्न नहुने अर्को कारण यसको रक्तनलीसँगको सम्बन्ध हो।
ईएयुका अनुसार ईडी भएका पुरुषमा रक्तनलीसम्बन्धी मुटु रोगको जोखिम मूल्यांकन गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। ईडी कहिलेकाहीँ अन्य हृदय–रक्तनलीसम्बन्धी लक्षण देखिनुअघि देखिन सक्ने भएकाले यसलाई समग्र स्वास्थ्यको संकेतका रूपमा पनि हेर्नुपर्छ।
एडीएले पनि मधुमेह भएका पुरुषमा ईडी हृदय तथा रक्तनलीसम्बन्धी घटनाको पूर्वसूचक हुन सक्ने उल्लेख गरेको छ। त्यसैले ईडी देखिएका पुरुषमा रक्तचाप, मधुमेह, रगतमा बोसो तथा अन्य मुटुसम्बन्धी जोखिमको मूल्यांकन आवश्यक हुन सक्छ।
ईडी भएपछि मधुमेह जाँच गर्नुपर्छ?
ईडी भएका सबै पुरुषलाई मधुमेह नै हुन्छ भन्ने होइन। तर ईडी विभिन्न रक्तनली, स्नायु, हार्मोन, औषधि तथा मनोवैज्ञानिक कारणले हुन सक्ने भएकाले यसको कारण खोज्नु आवश्यक हुन्छ।
ईएयुले ईडीको मूल्यांकन गर्दा आवश्यकताअनुसार फास्टिङ ब्लड ग्लुकोज वा एचबीए१सी, लिपिड प्रोफाइल र बिहानको कुल टेस्टोस्टेरोन जाँच गर्न सिफारिस गरेको छ।
एडीएले पनि पहिले मधुमेहको निदान नभएका तर ईडी भएका पुरुषमा ग्लाइसेमिक मूल्यांकन, लिपिड प्रोफाइल र आवश्यकताअनुसार टेस्टोस्टेरोन मूल्यांकन गर्नुपर्ने बताएको छ।
उपचारको पहिलो आधार मधुमेह र जीवनशैली नियन्त्रण
ईडीको उपचार गर्दा यौन समस्यालाई मात्र लक्षित गर्नु पर्याप्त हुँदैन। मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मोटोपना, रगतमा बोसोको असन्तुलन तथा अन्य मुटुसम्बन्धी जोखिमलाई पनि नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ।
नियमित शारीरिक गतिविधि, तौल व्यवस्थापन, स्वस्थ खानपान र धूमपान त्यागले रक्तनलीको स्वास्थ्य सुधार गर्न तथा ईडीमा समेत सुधार ल्याउन मद्दत गर्न सक्छ। ईएयुले ईडीको उपचार सुरु गर्नुअघि वा उपचारसँगै जीवनशैली तथा परिवर्तन गर्न सकिने जोखिम कारकको व्यवस्थापन गर्न सिफारिस गरेको छ।
डब्ल्युएचओका अनुसार नियमित शारीरिक गतिविधि, स्वस्थ तौल, स्वस्थ खानपान र धूमपानबाट टाढा रहनु मधुमेहको जोखिम तथा जटिलता घटाउने महत्वपूर्ण उपाय हुन्।
औषधिबाट सुरु हुन सक्छ उपचार
ईडीको उपचारका लागि औषधि समेत उपलब्ध छन् । तर मधुमेह भएका केही पुरुषमा यी औषधिको प्रभाव मधुमेह नभएका पुरुषको तुलनामा कम हुन सक्छ। त्यस अवस्थामा चिकित्सकले औषधिको सही प्रयोग, मधुमेह तथा अन्य सह–रोगको नियन्त्रण र आवश्यकताअनुसार वैकल्पिक उपचारबारे निर्णय गर्न सक्छन्।
त्यस्ता औषधि सबैका लागि सुरक्षित हुँदैनन्। विशेषगरी नाइट्रेट समूहका मुटुको औषधि प्रयोग गर्ने व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहबिना यस्ता औषधि प्रयोग गर्नु हुँदैन।
औषधिले काम नगरे अन्य विकल्प
औषधिबाट पर्याप्त सुधार नआएमा चिकित्सकले इंट्राकाभर्नोजल इन्जेक्सन, इन्ट्रायुरेथ्रल औषधि वा भ्याकुम इरेक्शन डिभाइस जस्ता विकल्प प्रयोग गर्न सक्छन्। कुन उपचार उपयुक्त हुन्छ भन्ने कुरा ईडीको कारण, अन्य रोग, औषधि र बिरामीको प्राथमिकतामा निर्भर गर्छ।
गम्भीर र अन्य उपचार प्रभावकारी नभएको अवस्थामा पेनाइल प्रोस्थेसिस (पेनाइल इम्प्लान्ट) पनि विकल्प हुन सक्छ। ईएयुले अन्य उपचार असफल भएमा वा बिरामीले स्थायी उपचार रोजेमा पेनाइल प्रोस्थेसिस राख्न सकिने उल्लेख गरेको छ।
इन्फ्लेटेबल र म्यालेबल गरी मुख्य दुई प्रकारका पेनाइल इम्प्लान्ट प्रयोग हुन्छन्। तर यो शल्यक्रियामार्फत गरिने उपचार भएकाले संक्रमण तथा अन्य सम्भावित जटिलताको मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ। मधुमेह भएका बिरामीमा शल्यक्रियाअघि रगतमा चिनीको नियन्त्रण विशेष रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छ। ईएयुले मधुमेहलाई प्रोस्थेसिस संक्रमणको जोखिमसँग जोडिएको कारक मानेको छ, तर शल्यक्रियाअघि एचबीए१सीको एउटा निश्चित कटअफ नै सुरक्षित हो भन्ने पर्याप्त उच्चस्तरीय प्रमाण नभएको पनि उल्लेख गरेको छ।
टेस्टोस्टेरोन कम भएमा मात्र त्यसतर्फ उपचार
मधुमेह भएका पुरुषमा टेस्टोस्टेरोनको स्तर कम देखिन सक्छ। तर ईडी भएका सबै पुरुषले टेस्टोस्टेरोन लिनुपर्ने हुँदैन।
यौन इच्छा कम हुनु, हाइपोगोनाडिज्मका लक्षण देखिनु वा चिकित्सकीय शंका भएमा बिहानको कुल टेस्टोस्टेरोन जाँच गर्न एडीएले सिफारिस गरेको छ। टेस्टोस्टेरोनको कमी प्रमाणित भएका व्यक्तिमा मात्र चिकित्सकको मूल्यांकनअनुसार उपचारबारे निर्णय गरिन्छ।
समस्या लुकाएर बस्नु हुँदैन
ईडी उमेर बढ्दै जाँदा हुने सामान्य समस्या मात्र होइन। विशेषगरी मधुमेह भएका पुरुषमा यो रक्तनली, स्नायु, हार्मोन वा मुटुसम्बन्धी जोखिमको संकेत हुन सक्छ।
त्यसैले यौनसम्पर्कका बेला बारम्बार लिंग उत्तेजित हुन नसक्ने, उत्तेजित अवस्था कायम राख्न कठिन हुने वा यौन इच्छा असामान्य रूपमा घटेको छ भने आफैंले औषधि प्रयोग गर्नुभन्दा युरोलोजिस्ट वा सम्बन्धित चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु उचित हुन्छ।
समयमै मधुमेह तथा अन्य जोखिमको पहिचान र नियन्त्रण, जीवनशैली सुधार र आवश्यकताअनुसार ईडीको उपचारले यौन स्वास्थ्यसँगै समग्र मुटु तथा रक्तनलीको स्वास्थ्यमा पनि ध्यान दिन सहयोग पुर्याउँछ।
