स्वास्थ्य र सिनेमा
बढ्दो उमेरसँगै जब मानिसले आफ्नै विगत, आफन्त र अन्ततः आफ्नै नामसमेत बिर्सन थाल्छ, त्यो क्षण परिवारका लागि कति पीडादायी होला? ‘अल्जाइमर्स’ (स्मृति हराउने समस्या) केवल एउटा मस्तिष्कसम्बन्धी जटिल शारीरिक रोग मात्र होइन, यसले सिंगो परिवारको भावनात्मक, सामाजिक र आर्थिक तानाबानालाई नै खलबल्याइदिन्छ।
सन् २०१३ मा प्रदर्शनमा आएको महेश कोडियालद्वारा निर्देशित चलचित्र ‘माई’ले यही संवेदनशील स्वास्थ्य मुद्दालाई समाजको यथार्थसँग जोडेर प्रस्तुत गरेको छ। प्रख्यात गायिका आशा भोसले यस फिल्मकी मुख्य पात्र हुन्। उनले ६५ वर्षको उमेरमा मुख्य अभिनयमा डेब्यु गरेकी हुन्। अर्की अभिनेत्री पद्मिनी कोल्हापुरेको अभिनय रहेको यो फिल्मले आधुनिक बन्दै गएको समाजमा वृद्धवृद्धाको मानसिक स्वास्थ्य र उनीहरूप्रतिको पारिवारिक दायित्वमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ।
चलचित्रको कथा ६५ वर्षीया आमा ‘माई’ (आशा भोसले) को वरिपरि घुम्छ। श्रीमान्को निधनपछि एक्लो परेकी माई बिस्तारै भुल्ने रोग (अल्जाइमर्स) बाट ग्रसित हुँदै जान्छिन्। उनी आफ्नै घरको ठेगाना बिर्सिन्छिन्, सामान्य कामहरू गर्न सक्दिनन् र कहिलेकाहीँ आफ्नै सन्तानलाई पनि चिन्न छाड्छिन्।
माईका चार जना सन्तान छन्- एक छोरा र तीन छोरी। तर, जब माईको हेरचाह र उपचारको जिम्मेवारी आउँछ, छोरा र उनका अन्य सन्तानहरूले आ-आफ्नो व्यस्त जीवन, आर्थिक भार र सामाजिक बहाना देखाएर पन्छिन खोज्छन्। अन्ततः जेठी छोरी मधु (पद्मिनी कोल्हापुरे) ले आफ्नै घरमा राखेर आमाको सेवा गर्ने निर्णय गर्छिन्। तर, अल्जाइमर्सका बिरामीलाई सम्हाल्दा आउने व्यावहारिक कठिनाइ, घरभित्रका साना-तिना तनाव र समाजको दृष्टिकोणले मधुको जीवनमा ल्याउने उतारचढाव नै फिल्मको मुख्य सार हो।
स्वास्थ्य र सामाजिक क्षेत्रका लागि ३ मुख्य सन्देश
१. अल्जाइमर्सलाई ‘उमेरको असर’ मात्रै ठानेर उपेक्षा नगर्ने
नेपालजस्तै दक्षिण एसियाली समाजमा प्रायः उमेर ढल्किँदै जाँदा बिर्सिने बानीलाई ‘उमेर पुगेपछि यस्तै हुन्छ’ भनेर सामान्य मान्ने गरिन्छ। तर, ‘माई’ ले देखाउँछ कि अल्जाइमर्स एउटा गम्भीर स्नायु सम्बन्धी रोग हो, जसलाई समयमै पहिचान गरेर उचित हेरचाह र औषधीय सहयोग दिनु आवश्यक हुन्छ।
२. हेरचाहकर्ताको मानसिक स्वास्थ्य
अल्जाइमर्सका बिरामीको स्याहार गर्ने परिवारका सदस्यहरू आफैँ ठूलो मानसिक तनाव, थकानबाट गुज्रिन्छन्। जेठी छोरी मधुको पात्रमार्फत फिल्मले बिरामीको सेवा गर्दा हेरचाहकर्तालाई पनि भावनात्मक र सामाजिक सहयोगको उत्तिकै खाँचो पर्छ भन्ने यथार्थ पस्किएको छ।
३. ज्येष्ठ नागरिकको मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षा
आधुनिकतासँगै एकल परिवारको चलन बढ्दा ज्येष्ठ नागरिकहरू कसरी एकाकीपन र उपेक्षाको सिकार भइरहेका छन् भन्ने कुरालाई यसले नग्न रूपमा देखाउँछ। बिरामी अवस्थामा वृद्धाश्रम वा अस्पतालभन्दा पनि परिवारको आत्मीयता नै उनीहरूका लागि ठूलो ओखती हो भन्ने सन्देश यसले दिन्छ।
स्वास्थ्यकर्मी र आम पाठकले किन हेर्ने?
हाम्रो समाजमा पनि डिमेन्सिया र अल्जाइमर्सका बिरामीहरूको संख्या क्रमशः बढ्दो छ। तर, यससम्बन्धी चेतना र समुदायस्तरको सहयोग प्रणाली अझै कमजोर छ। ‘माई’ ले चिकित्सक, नर्स तथा जनस्वास्थ्यकर्मीहरूलाई बिरामीको क्लिनिकल उपचारभन्दा बाहिर गएर उनीहरूको पारिवारिक र सामाजिक पाटोलाई बुझ्न मद्दत गर्छ।
आशा भोसलेको सादगीपूर्ण अभिनय र मर्मस्पर्शी कथावस्तु रहेको ‘माई’ एउटा चलचित्र मात्र होइन, यो हरेक घरको कथा बन्न सक्ने एउटा ऐना हो। आफ्ना वृद्ध आमाबुबाको मानसिक स्वास्थ्य बुझ्न र उनीहरूलाई मरणोन्मुख उमेरमा सम्मानजनक जीवन दिनका लागि यो फिल्म हेर्नु र मनन गर्नु अत्यावश्यक छ।
हेरौं चलचित्र युट्युबमा
