मानव स्वास्थ्य र पृथ्वीको स्वास्थ्य (प्लानेटरी हेल्थ) एक-अर्कामा अविभाज्य रूपमा गाँसिएका छन्। मानिस स्वस्थ रहनका लागि उसले सास फेर्ने हावा, पिउने पानी, खाने अन्न र बस्ने वातावरण स्वस्थ हुनैपर्छ। तर, विश्वव्यापी रूपमा बढ्दै गएको जलवायु परिवर्तनले आज पृथ्वीको पारिस्थितिक प्रणालीलाई ध्वस्त पार्दै मानव अस्तित्वमाथि नै ठूलो संकट खडा गरिदिएको छ।
भर्खरै अगस्ट २०२६ मा नेपालको लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रमा हिमनदी र चट्टान पहिरो खसेर भोटेकोशी तथा त्रिशूली नदीमा आएको अकस्मात् बाढीले देशलाई स्तब्ध बनाएको छ। सयौँ नागरिकको अकालमा ज्यान गएको छ, हजारौँ विस्थापित भएका छन् र भौतिक पूर्वाधारहरू ध्वस्त भएका छन्। यो विपद् कुनै प्राकृतिक सामान्य चक्र मात्र होइन, यो विश्वव्यापी तापमान वृद्धिका कारण हाम्रा हिमालहरू पग्लिँदै जाँदा उत्पन्न भएको जलवायु संकटको प्रत्यक्ष रूप हो।
यस्तो संवेदनशील घडीमा, न्यूयोर्कमा आयोजना हुन गइरहेको संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१ औँ महासभामा नेपाली प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गर्दै भाग लिन लाग्नुभएका सम्माननीय प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) ज्यूसमक्ष सम्पूर्ण स्वास्थ्य क्षेत्र र नेपाली जनताको ठूलो आशा टिकेको छ। प्रधानमन्त्रीज्यूले विश्वमञ्चमा उभिएर जलवायु न्याय र नेपालका हिमाल बचाउने मुद्दालाई प्रखर रूपमा उठाउनुपर्ने समय आएको छ।
१. नेपालको हिमाली संकट: हिमनदी पग्लिने र बाढीको वितण्डा
हाम्रा सेता हिमालहरू केवल प्राकृतिक सौन्दर्यका प्रतीक मात्र होइनन्, यी त समग्र एसियाका अरबौँ मानिसका लागि पानीका मुख्य स्रोत हुन्। तर जलवायु परिवर्तनका कारण हिमाली क्षेत्रमा स्थायी रूपमा जमेको हिउँ र माटो पग्लेर हिमाली संरचना कमजोर भइरहेको छ। भर्खरैको त्रिशूली-भोटेकोशी बाढीले देखाएको छ कि हाम्रा हिमालहरू कसरी भित्री रूपमा गल्दैछन् र तटवर्ती बस्तीहरू सधैँ मृत्युको छायामा बाँच्न बाध्य छन्।
यदि हिमनदीहरू यसै गरी पग्लेर सकिने हो भने, यसले निकट भविष्यमा पिउने पानीको हाहाकार, कृषि उत्पादनमा ह्रास, वातावरणीय शरणार्थीहरूको ठूलो संकट र समग्र अर्थतन्त्रमा अपूरणीय क्षति निम्त्याउनेछ।
२. जलवायु न्याय: 'प्रदूषण धनी देशको, सजाय नेपालले किन भोग्ने?'
जलवायु परिवर्तन एक विश्वव्यापी घटना हो, तर यसको असर अत्यन्तै असमान र अन्यायपूर्ण छ। नेपालजस्ता भूपरिवेष्ठित र कम विकसित राष्ट्रहरूले विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा ०.१ प्रतिशतभन्दा पनि कम योगदान पुर्याउँछन्। तर, धनी र औद्योगिक देशहरूले गरेको अत्यधिक कोइला, तेल र ग्यासको प्रयोगका कारण बढेको तापक्रमको सोझो र घातक मार नेपालका निर्दोष जनताले भोगिरहेका छन्।
'अन्य देशले गरेको गल्ती वा प्रदूषणको सजाय नेपालजस्ता निर्दोष देशले भोग्नु हुँदैन' भन्ने अवधारणा नै जलवायु न्यायको सार हो। विकसित राष्ट्रहरूले ऐतिहासिक रूपमा गरेको प्रदूषणको क्षतिपूर्ति स्वरूप साना र जोखिममा परेका देशहरूलाई अनुकूलन, क्षति तथा नोक्सानी मार्फत पर्याप्त वित्तीय र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनु उनीहरूको नैतिक र कानुनी दायित्व हो।
संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा प्रधानमन्त्री बालेन शाहज्यूले यही तथ्यलाई निर्भीकताका साथ राख्दै भन्नुपर्छ कि नेपालले अरूको गल्तीको मूल्य आफ्नो नागरिकको ज्यान र हिमालको विसर्जन गरेर चुकाउन सक्दैन।
३. प्लानेटरी हेल्थ र चिकित्सकहरूको अग्रणी भूमिका
यस्तो जटिल परिस्थितिमा, स्वास्थ्य क्षेत्रका अगुवा अर्थात् चिकित्सकहरू केवल अस्पतालको कोठाभित्र बिरामीको उपचारमा मात्र सीमित रहन मिल्दैन। चिकित्सकहरूले 'प्लानेटरी हेल्थ' को अवधारणालाई आत्मसात् गर्दै अगाडि बढ्नुपर्छ:
स्वास्थ्य र जलवायुको सम्बन्ध उजागर गर्ने: जलवायु परिवर्तनले केवल बाढी-पहिरो मात्र ल्याउँदैन, यसले डेंगु, औलो जस्ता किटजन्य रोगहरूलाई हिमाली भेगसम्म पुर्याएको छ। स्वच्छ पिउने पानीको अभावमा जलजन्य रोग र कुपोषण बढेको छ। विपद्का कारण सर्वसाधारणमा मानसिक तनाव र मनोरोग बढेको छ। चिकित्सकहरूले यी स्वास्थ्य समस्याहरूलाई जलवायु परिवर्तनसँग जोडेर तथ्यगत अनुसन्धान र बहस चलाउनुपर्छ।
जलवायु नीति निर्माणमा दबाब: चिकित्सकहरू समाजका विश्वासिला पात्र हुन्। उनीहरूले जलवायु परिवर्तनलाई "स्वास्थ्य संकट" को रूपमा घोषणा गर्न र सरकार तथा अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूलाई स्वास्थ्यमैत्री जलवायु नीति बनाउन दबाब दिन सक्छन्।
अस्पतालहरूलाई 'हरित' बनाउने: स्वास्थ्य क्षेत्र आफैँमा ऊर्जा खपत र फोहोर उत्पादनको ठूलो स्रोत हो। चिकित्सकहरूको नेतृत्वमा अस्पतालहरूमा सौर ऊर्जाको प्रयोग, फोहोरको वैज्ञानिक व्यवस्थापन र प्लास्टिकजन्य सामग्रीको प्रयोग न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ।
४. नयाँ पुस्ताका लागि जलवायु र प्लानेटरी हेल्थ शिक्षा
हाम्रा हिमाल र वातावरण बचाउने यो लडाइँ दीर्घकालीन छ। त्यसैले, नयाँ पुस्तालाई सानै उमेरदेखि सचेत र शिक्षित बनाउनु अनिवार्य छ:
पाठ्यक्रममा 'प्लानेटरी हेल्थ' समावेश गर्ने: विद्यालयस्तरदेखि नै मेडिकल कलेजका पाठ्यक्रमहरूमा 'प्लानेटरी हेल्थ' र जलवायु परिवर्तनका स्वास्थ्य असरहरूबारे अनिवार्य अध्ययन-अध्यापन गराइनुपर्छ।
युवा पुस्तालाई नेतृत्वमा ल्याउने: नयाँ पुस्ताका विद्यार्थीहरूलाई वातावरण संरक्षण, वृक्षारोपण, ऊर्जा बचत र स्थानीय पारिस्थितिक प्रणालीको रक्षा गर्ने अभियानमा परिचालन गर्नुपर्छ। जब नयाँ पुस्ताले हिमाल र प्रकृतिसँग आफ्नो स्वास्थ्यको सम्बन्ध बुझ्नेछ, तब मात्र उनीहरू वातावरण संरक्षणका सच्चा पहरेदार बन्न सक्नेछन्।
राष्ट्रसंघमा प्रधानमन्त्रीको ऐतिहासिक दायित्व
नेपालमा हालै आएको विनाशकारी बाढी र पग्लिँदै गएका हिमनदीहरू केवल वातावरणीय समस्या मात्र होइनन्, यी समग्र मानव स्वास्थ्य र अस्तित्वमाथिका गम्भीर चुनौती हुन्। हाम्रा हिमालहरू बचाउनु भनेको केवल नेपालको भूभाग जोगाउनु होइन, सिङ्गो दक्षिण एसियाको वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्नु हो।
प्रधानमन्त्री बालेन शाहज्यू, तपाईँ युवा पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्दै संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा जाँदै हुनुहुन्छ। त्यहाँ नेपालका तर्फबाट स्पष्ट र दृढ आवाज उठाउनुहोस्। विश्व समुदायलाई बुझाउनुहोस् कि नेपालले अरूको कार्बन उत्सर्जनको भारी अब बोक्न सक्दैन।
यता देशभित्र, चिकित्सकहरूले स्टेथोसकोप बोकेर बिरामी जाँच्नेसँगै पृथ्वीको बिग्रँदो धड्कनलाई जोगाउन नेतृत्व लिनुपर्छ। नयाँ पुस्तालाई शिक्षित बनाउँदै, वैज्ञानिक प्रमाणका आधारमा जलवायु न्यायको माग गर्दै काम गर्न सकेमा मात्र हामी हाम्रा हिमाल, पृथ्वी र भावी पुस्तालाई सुरक्षित राख्न सफल हुनेछौँ।
-(डा. विश्वराज दवाडी नेपाल चिकित्सक संघका महासचिव हुन्।)
