विगत दुई वर्षदेखि विश्वव्यापी रूपमा फैलिएको एभियन इन्फ्लुएन्जा (बर्ड फ्लू) को प्रकोपले जंगली तथा घरेलु चराचुरुङ्गीको जनसंख्यालाई ध्वस्त पारेको छ। यसले स्तनधारी जनावरका विभिन्न प्रजातिहरूलाई समेत चपेटामा पारेको छ भने अर्कातर्फ उपभोक्ताहरूले भान्साको बिलमा यसको प्रत्यक्ष पीडा महसुस गरिरहेका छन्। नियन्त्रणका अनेकौँ प्रयासका बावजुद, एच५एन१ (H5N1) को अत्यधिक संक्रामक नयाँ प्रजातिका कारण सिर्जित यो रेकर्ड-ब्रेकिङ प्रकोप बसाइँसराइको मौसम नजिकिँदै गर्दा पनि सुस्त हुने कुनै संकेत देखिएको छैन।
हालै काठमाडौँको केन्द्रीय चिडियाखानामा रहेका बाज र गिद्धहरूमा बर्ड फ्लू देखिएको छ। त्यति मात्र होइन, पानी बिरालो र चितुवामा समेत बर्ड फ्लू पुष्टि भइसकेको छ। यसले काठमाडौँ उपत्यका र वरपरको क्षेत्रमा बर्ड फ्लूको खतरा तीव्र रूपमा बढेको देखाउँछ।
अर्कातर्फ, अमेरिकाको टेक्सासमा एक व्यक्तिमा गाईबाट एभियन इन्फ्लुएन्जा सरेको पत्ता लागेपछि विश्वभर चिन्ता थप चुलिएको छ। वैज्ञानिकहरूले चेतावनी दिइरहेका छन् कि यदि यो भाइरस पूर्ण रूपमा मानव अनुकूल भयो भने यसले निम्त्याउने नयाँ महामारी कोरोनाभाइरस (कोभिड-१९) भन्दा पनि १०० गुणा बढी खतरनाक हुन सक्छ। कुखुरा र गाईवस्तुबाट मानिसमा संक्रमण फैलिएका यस्ता समाचारहरू बाहिरिएसँगै आम उपभोक्तामा एउटा ठूलो प्रश्न उठेको छ— के हामीले दूध, अण्डा र कुखुराको मासु खानै छोड्नुपर्ने हो?
भ्रम, यथार्थ र खाद्य सुरक्षा
बर्ड फ्लूको प्रकोपले उपभोक्ताहरूमाझ कुखुराको मासु र अण्डा उपभोगको सुरक्षालाई लिएर ठूलो भ्रम पैदा गरेको छ। बजारमा फैलिएका विभिन्न गलत जानकारी र अफवाहका कारण मासु र अण्डाको मागमा तीव्र गिरावट आएको छ, जसले गर्दा यसको बजार मूल्य घटेर किसान र व्यवसायीहरूले ठूलो आर्थिक धक्का बेहोर्नुपरेको छ।
के अण्डा र मासु खान सुरक्षित छ?
हो, पूर्ण रूपमा पकाइएको कुखुराको मासु र अण्डा खान सुरक्षित छ। बर्ड फ्लूको भाइरस तापक्रमप्रति संवेदनशील हुन्छ। तर, काँचो वा आधा पाकेको अण्डा खाँदा खानाबाट हुने अन्य रोग र संक्रमणको जोखिम हुने भएकाले अण्डा र मासुलाई सधैँ राम्ररी पकाएर मात्र खानु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
चराबाट स्तनधारीमा सर्दै भाइरस: किन छ यो गम्भीर?
यो भाइरस हाल निरन्तर रूपमा रूपान्तरण भइरहेको छ। चराचुरुङ्गीबाट सुरु भएको यो भाइरस अचेल स्याल, भालु, मिंक, ह्वेल, सिल र गाईवस्तु जस्ता स्तनधारी प्राणीहरूमा तिब्रताका साथ उफ्रिनु नै सबैभन्दा ध्यान दिनुपर्ने र चिन्ताको विषय हो।
जीवविज्ञानको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, चरा र स्तनधारी प्राणीहरू बीचको शारीरिक भिन्नता निकै ठूलो हुन्छ। त्यसैले, चराको भाइरस स्तनधारी प्राणीमा सहजै भेटिनुको अर्थ यसले आफ्नो 'होस्ट दायरा' विस्तार गरिरहेको छ। यो जनावरहरूमा फैलिएको एउटा भयावह महामारी हो, जसले विश्वभरका करोडौँ घरेलु तथा जंगली चराहरूलाई सखाप पारिसकेको छ।
नियन्त्रणका चुनौती र हाम्रो खाद्य प्रणाली
सामान्यतया जनावरहरूमा आउने यस्ता प्रकोप एउटा निश्चित मौसमभित्र आउने र जाने गर्थे। तर, सन् २०२१ देखि सुरु भएको यो प्रकोप हालसम्म पनि निरन्तर फरक-फरक उप-प्रजातिमा विकसित हुँदै फैलिरहनु असामान्य र गम्भीर कुरा हो।
व्यावसायिक फार्महरूमा संक्रमण देखिएपछि वैज्ञानिकहरूले निम्नलिखित सुरक्षात्मक उपायहरू अपनाउन सुझाव दिएका छन्:
१. फार्मको जैविक सुरक्षा
ठूला फार्महरूमा नयाँ तत्व वा जंगली चराहरूको प्रवेशलाई पूर्ण रूपमा रोक्ने, नियमित कीटाणुशोधन गर्ने र बाहिरी आगन्तुकहरूको आवतजावतलाई कडा रूपमा सीमित गर्ने। घरपछाडि पालिएका रैथाने कुखुराहरूलाई पनि सम्भव भएसम्म खोरमा थुनेर अलग्गै राख्ने।
२. बर्ड फिडरको प्रयोगमा सावधानी
जंगली चराहरू एकै ठाउँमा जम्मा नहोऊन् भन्नका लागि घर वरपर बर्ड फिडर (चरालाई दाना दिने भाँडो) वा बर्ड बाथको प्रयोग नगर्ने वा गरे पनि नियमित रूपमा कडा कीटाणुनाशकले सफा गर्ने।
३. लक्षण देखिएमा तुरुन्त खबर
यदि फार्मका कुखुरा वा चराचुरुङ्गीले राम्रोसँग नखाएको, नपिउने भएको, आँखा र नाकको वरिपरि पानी वा डिस्चार्ज देखिएको वा प्वाँखहरू अस्वाभाविक रूपमा झरेको पाइएमा तुरुन्तै पशु चिकित्सक वा सम्बन्धित सरकारी निकायमा सरकारी टोलीलाई खबर गर्ने।
मानव स्वास्थ्य र पारिस्थितिक प्रणालीमा असर
सार्वजनिक स्वास्थ्यको दृष्टिकोणबाट, जब कुनै पशुजन्य भाइरस मानिसबाट मानिसमा सजिलै सर्ने क्षमतामा विकसित हुन्छ, तब त्यसले विश्वव्यापी महामारीको रूप लिन्छ (जस्तै: सार्स-कोभ-२ वा कोभिड-१९)। हालसम्म बर्ड फ्लूको यो नयाँ स्ट्रेनबाट मानिस सङ्क्रमित भएका घटनाहरू निकै कम (औँलामा गन्न सकिने) छन् र उनीहरूमा हल्का लक्षण मात्र देखिएको छ। यद्यपि, कम्बोडियामा हालै एक बालिकाको बर्ड फ्लूकै कारण भएको मृत्युले यो रोग कति घातक हुन सक्छ भन्ने पुष्टि गर्छ।
हामीले हाम्रो चिन्तालाई केवल मानव संक्रमणको सम्भावनामा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। यस्ता रोगले हाम्रो सम्पूर्ण खाद्य प्रणाली, किसानको जीविकोपार्जन र समग्र पारिस्थितिक प्रणालीमा ठूलो अवरोध निम्त्याउँछ। एउटा स्वस्थ पारिस्थितिक प्रणालीले मात्र हामीलाई सफा हावा, सफा पानी र प्राकृतिक विपत्तिहरूबाट सुरक्षा दिन्छ। यदि हामीले पशु स्वास्थ्य र प्रकृतिको यो आपसी सम्बन्धलाई बुझेर समयमै लगानी र अनुसन्धान बढाउन सकेनौँ भने, यसको प्रत्यक्ष र दीर्घकालीन नकारात्मक असर अन्ततः मानव जातिले नै भोग्नुपर्नेछ।
- (डा. केदार कार्की वरिष्ठ पशु चिकित्सक हुन्।)
