केही महिनाको उमेरदेखि नै बच्चाका दाँत उम्रिन सुरु हुन्छन्। किशोरावस्थामा पुग्दासम्म अधिकांश स्थायी दाँत आइसकेका हुन्छन्।
तर मुखको सबैभन्दा पछाडितिर रहने केही बङ्गारा भने सबैभन्दा अन्तिममा उम्रिन्छन्। वयस्क हुने उमेरतिर आएपछि उम्रिने यी दाँतलाई बुद्धि बङ्गारा भनिन्छ। चिकित्सकीय भाषामा यसलाई थर्ड मोलर (तेस्रो मोलर) भनिन्छ।
उमेर बढ्दै जाँदा मानिसमा समझदारी र निर्णय गर्ने क्षमता विकास हुन्छ भन्ने मान्यताका कारण यसलाई ‘बुद्धि बङ्गारा’ भनिएको हो। अंग्रेजीमा यसलाई विज्डम टुथ भनिन्छ।
तर सबै व्यक्तिमा बुद्धि बङ्गारा उम्रिन्छ नै भन्ने हुँदैन। कसैका चारवटै बुद्धि बङ्गारा उम्रिन सक्छन् भने कसैका एक, दुई वा तीनवटा मात्र उम्रिन सक्छन्। कतिपयको एउटै पनि बुद्धि बङ्गारा नउम्रिन सक्छ।
बुद्धि बङ्गारा कुन उमेरमा उम्रिन्छ?
एक वयस्क मानिसका सामान्यतया ३२ वटा दाँत हुन्छन्। माथिल्लो र तल्लो दुवै जबडाको दायाँ–बायाँ सबैभन्दा पछाडि एक–एक गरी कुल चारवटा बुद्धि बङ्गारा हुन सक्छन्।
अमेरिकन डेन्टल एसोसिएसनका अनुसार बुद्धि बङ्गारा सामान्यतया १७ देखि २१ वर्षको उमेरमा उम्रिन सुरु हुन्छ। बेलायतको नेसनल हेल्थ सर्भिस (एनएचएस) का अनुसार किशोरावस्थाको अन्तिम वर्षदेखि २५ वर्षको उमेरसम्म बुद्धि बङ्गारा उम्रिने गर्छ।
तर निश्चित उमेर कटेपछि बुद्धि बङ्गारा उम्रिँदैन भन्ने होइन। केही मानिसमा योभन्दा पछिल्लो उमेरमा पनि बुद्धि बङ्गारा उम्रिन सक्छ।
यदि बुद्धि बङ्गारा सही ठाउँमा र पर्याप्त ठाउँ पाएर उम्रियो भने सामान्यतया यसले कुनै समस्या गर्दैन। बरु खाना चपाउन सहयोग गर्न सक्छ।
बुद्धि बङ्गारा किन आवश्यक नपर्ने भयो?
विगतमा मानिसको खानपान अहिलेको भन्दा फरक थियो। हाम्रा पुर्खाले काँचो वनस्पति, सुक्खा फलफूल तथा कडा र रेशादार मासुजस्ता खाना धेरै खाने गर्थे। यस्ता खाना चपाउन थप बलियो बङ्गारा आवश्यक पर्थ्यो।
तर अहिले खाना पकाउने, काट्ने तथा प्रशोधन गर्ने तरिकामा ठूलो परिवर्तन आएको छ। त्यसैले बुद्धि बङ्गाराको आवश्यकता पहिलेको तुलनामा निकै कम भएको मानिन्छ।
खानपानमा आएको परिवर्तनसँगै मानिसको जबडाको आकार पनि तुलनात्मक रूपमा सानो हुँदै गएको मानिन्छ। यही कारण धेरै मानिसको मुखमा बुद्धि बङ्गारा उम्रिन पर्याप्त ठाउँ हुँदैन।
कतिपय मानिसमा बुद्धि बङ्गारा भएर पनि त्यो उम्रिँदैन। बुद्धि बङ्गारा नउम्रिनु वा चारवटै उम्रिनु दुवै सामान्य अवस्था हुन सक्छ।
बुद्धि बङ्गारा उम्रिँदा किन दुख्छ?
बुद्धि बङ्गारा सामान्य रूपमा र पर्याप्त ठाउँ पाएर उम्रियो भने सामान्यतया ठूलो समस्या हुँदैन। तर दाँत उम्रिने क्रममा केही समय हल्का दुखाइ वा असहजता हुन सक्छ।
मुखको सबैभन्दा पछाडितिर बुद्धि बङ्गारा उम्रिने भएकाले त्यहाँ पर्याप्त ठाउँ नभए समस्या देखिन सक्छ। ठाउँ नपाएपछि दाँत छेउको दाँततर्फ ढल्किन सक्छ वा मसुना तथा जबडाको हड्डीभित्रै अड्किन सक्छ।
यस्तो अवस्थालाई इम्प्याक्टेड विज्डम टुथ अर्थात् फसेको बुद्धि बङ्गारा भनिन्छ।
कहिलेकाहीँ बुद्धि बङ्गारा आंशिक रूपमा मात्र बाहिर निस्किन्छ र त्यसको केही भागमाथि मसुनाको तह बाँकी रहन्छ। त्यहाँ खानाका कण र ब्याक्टेरिया जम्मा हुँदा मसुनामा संक्रमण र सुन्निने समस्या हुन सक्छ।
यसलाई पेरिकोरोनाइटिस भनिन्छ।
यस्तो अवस्थामा दाँतमा कीरा लाग्न सक्छ। दाँतको वरिपरि सफा गर्न कठिन हुने भएकाले संक्रमण बढेर फोका वा सिस्टसमेत बन्न सक्छ।
फसेको बुद्धि बङ्गाराले छेउको दाँतलाई समेत क्षति पुर्याउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा दुखाइसँगै मसुना सुन्निने, मुख खोल्न तथा खाना चपाउन समस्या हुनेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।
बुद्धि बङ्गारा कति समयसम्म उम्रिन्छ?
यदि बुद्धि बङ्गाराको अवस्था ठीक छ र उम्रिन पर्याप्त ठाउँ छ भने यो एकदेखि दुई वर्षको अवधिमा बिस्तारै उम्रिन सक्छ। यस क्रममा केही महिनाको अन्तरमा दुख्ने समस्या पनि हुन सक्छ।
बुद्धि बङ्गारा उम्रिने क्रममा धेरै मानिसले दुखाइ र सुन्निने समस्या अनुभव गर्छन्। कतिपयलाई मुख पूरा खोल्नसमेत गाह्रो हुन सक्छ।
मसुना वा दाँतको संक्रमणलाई लामो समयसम्म उपचार नगरेमा संक्रमण मुख तथा घाँटीका अन्य भागमा फैलिन सक्छ। गम्भीर अवस्थामा सास फेर्न वा खाना खानसमेत समस्या हुन सक्छ र अस्पताल भर्ना गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
दुख्यो भन्दैमा बुद्धि बङ्गारा निकाल्नैपर्छ?
बुद्धि बङ्गारा दुख्यो भन्दैमा अनिवार्य रूपमा निकाल्नुपर्छ भन्ने हुँदैन।
यदि बुद्धि बङ्गाराले कुनै समस्या उत्पन्न गरेको छैन भने सामान्यतया त्यसलाई निकालिँदैन। नियमित दाँत परीक्षण गरेर यसको अवस्था निगरानी गरिन्छ।
तर पटक–पटक मसुनामा संक्रमण हुने, अत्यधिक दुख्ने, दाँतमा क्षति पुग्ने वा सिस्ट तथा फोका बन्नेजस्ता समस्या भएमा दाँत निकाल्नुपर्ने हुन सक्छ।
दाँत निकाल्नुअघि सामान्यतया स्थानीय एनेस्थेसिया दिएर सम्बन्धित भागलाई लठ्याइन्छ। त्यसपछि दाँत निकाल्दा दुखाइ महसुस हुँदैन। आवश्यक परेमा बिरामीको अवस्था र प्रक्रियाको जटिलताअनुसार सेडेसन वा सामान्य एनेस्थेसियासमेत प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यदि बुद्धि बङ्गारा मसुनाभित्र लुकेको छ भने चिकित्सकले मसुनामा सानो चिरा लगाएर दाँतसम्म पुग्ने बाटो बनाउँछन्। आवश्यकताअनुसार दाँतलाई एकैपटक निकालिन्छ वा दुई–तीन टुक्रा बनाएर निकालिन्छ। त्यसपछि आवश्यक परे मसुनामा टाँका लगाइन्छ। यस्ता टाँका धेरैजसो आफैं घुल्ने खालका हुन्छन्।
बुद्धि बङ्गारा निकालेपछि कति दिनमा निको हुन्छ?
सामान्य अवस्थामा बुद्धि बङ्गारा निकालेको भोलिपल्टदेखि नै दैनिक काममा फर्किन सकिन्छ। तर दाँत निकाल्ने प्रक्रिया जटिल भएमा वा सामान्य एनेस्थेसिया प्रयोग गरिएको भए एकदेखि तीन दिनसम्म आराम गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
दाँत निकालेपछि केही दिनसम्म दुखाइ र सुन्निने समस्या हुन सक्छ। कतिपयमा दुई सातासम्म हल्का समस्या रहन सक्छ। सुरुका एक–दुई दिनपछि भने सामान्यतया दुखाइ र सुन्निने क्रम घट्दै जान्छ।
गालामा निलो वा कालो दाग देखिन सक्छ। जबडामा दुखाइ तथा कडापन हुन सक्छ। खाना चपाउन र निल्नसमेत केही समय अप्ठ्यारो हुन सक्छ।
दाँत निकालेपछि के कुरामा ध्यान दिने?
दाँत निकालेपछि घाउमा रगतको थक्का (ब्लड क्लट) बन्छ। यसले घाउ निको हुन सहयोग गर्छ। त्यसैले यो थक्का नहट्ने गरी सावधानी अपनाउनुपर्छ।
- चिकित्सकको सल्लाहअनुसार दुखाइ कम गर्न प्यारासिटामोल वा आइबुप्रोफेन प्रयोग गर्न सकिन्छ।
- सामान्य रूपमा चपाउन सहज नभएसम्म नरम वा झोलिलो खाना खानु राम्रो हुन्छ।
- चिकित्सकले सल्लाह दिएको अवस्थामा मनतातो नुनपानीले बिस्तारै कुल्ला गर्न सकिन्छ।
- अन्य दाँत सावधानीपूर्वक सफा गर्नुपर्छ, तर घाउ भएको ठाउँमा प्रत्यक्ष दबाब दिनु हुँदैन।
- रगत बगेमा सफा कपडा वा गजले कम्तीमा १० मिनेटसम्म घाउ भएको ठाउँमा दबाब दिनुपर्छ।
- कडा, कुरकुरे तथा घाउमा अड्किन सक्ने मेवा, बीउजस्ता खानेकुरा केही समय नखानु राम्रो हुन्छ।
- धूम्रपान नगर्नुहोस्, किनकि यसले संक्रमण तथा घाउ निको हुने प्रक्रियामा समस्या निम्त्याउन सक्छ।
- सामान्य एनेस्थेसिया वा सेडेटिभ औषधि प्रयोग गरिएको अवस्थामा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार निश्चित समयसम्म सवारी चलाउनु हुँदैन।
बुद्धि बङ्गारा निकाल्दा हुन सक्ने जटिलता
बुद्धि बङ्गारा निकाल्ने प्रक्रिया सामान्यतया सुरक्षित हुन्छ। तर केही अवस्थामा जटिलता देखिन सक्छ।
ड्राई सकेट: दाँत निकालेपछि बनेको खाली ठाउँमा बन्ने रगतको थक्का नबनेमा वा घाउ निको हुनुअघि हटेमा अत्यधिक दुखाइ हुन सक्छ। यसलाई ड्राई सकेट भनिन्छ।
संक्रमण: दाँत निकालिएको ठाउँमा संक्रमण हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपचार तथा आवश्यक परे एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
नसामा असर: बुद्धि बङ्गारा वरिपरिका नसामा असर परेमा ओठ, जिब्रो वा चिउँडोमा लाटोपन वा झमझमाहट हुन सक्छ। यस्तो समस्या धेरैजसो समयसँगै सुधार हुन्छ। तर कतिपय अवस्थामा केही हप्ता वा महिनासम्म पनि रहन सक्छ।
त्यसैले बुद्धि बङ्गारा दुख्दैमा आफैं निर्णय गरेर निकाल्नुभन्दा दन्त चिकित्सकबाट परीक्षण गराएर दाँतको अवस्था, उम्रिने दिशा र जबडामा उपलब्ध ठाउँका आधारमा उपचारको निर्णय गर्नु उचित हुन्छ।
(विभिन्न स्रोतहरुबाट एकीकृत सामाग्री)
