काठमाडौं उपत्यकाको वायु प्रदूषण फेरि एकपटक गम्भीर स्तरमा पुगेको छ। बुधबार बिहान ८ः४५ बजेको मापनअनुसार काठमाडौंको वायु गुणस्तर सूचकांक १८६ पुगेको छ, जसले वायु गुणस्तरलाई अस्वस्थकर श्रेणीमा राखेको छ। सोही समयको विवरणअनुसार पीएम २.५ को मात्रा १०५.५ माइक्रोग्राम प्रति घनमिटर र पीएम १० को मात्रा ८९.६ माइक्रोग्राम प्रति घनमिटर मापन गरिएको थियो। तापक्रम १७ डिग्री सेल्सियस, आर्द्रता ८८ प्रतिशत र हावाको गति ० किलोमिटर प्रतिघण्टा रहेकाले प्रदूषक कणहरू लामो समय हावामै अडिने अवस्था बनेको देखिन्छ। आईक्यूएयरले पनि काठमाडौंको हावा सोही अवधिमा अस्वस्थकर रहेको जनाएको छ।
अहिलेको अवस्था र यसको अर्थ
वायु गुणस्तर सूचकांकले हावा कति सफा वा प्रदूषित छ भन्ने जनाउँछ। अमेरिकी मापन पद्धतिअनुसार १५१ देखि २०० को बीचमा पर्ने सूचकांकलाई अस्वस्थकर मानिन्छ। यस्तो स्तरमा संवेदनशील समूह मात्र होइन, सामान्य स्वस्थ व्यक्तिले पनि असर अनुभव गर्न सक्छन्। सूचकांक २०१ नाघेपछि अवस्था अत्यन्त अस्वस्थकरतर्फ जान्छ र स्वास्थ्य जोखिम अझ बढ्छ। काठमाडौं पोस्टले पनि यही वर्गीकरण उल्लेख गर्दै अहिलेको अवस्थाले सबै नागरिकमा स्वास्थ्य असर देखिन सक्ने संकेत गरेको छ।
हावामा तैरिरहेका धुलो, धुवाँ, कालो कण, राख, धातुका सूक्ष्म अंश, अम्लीय कण र साना तरल थोपालाई समग्रमा कणीय पदार्थ भनिन्छ। यही कणीय प्रदूषणका दुई प्रमुख प्रकार हुन् पीएम २.५ र पीएम १०। पीएम २.५ भनेको व्यासमा २.५ माइक्रोमिटर वा त्यसभन्दा साना कण हुन् भने पीएम १० भनेको १० माइक्रोमिटर वा त्यसभन्दा साना कण हुन्। पीएम २.५ अत्यन्त सूक्ष्म भएकाले साससँगै फोक्सोको गहिरो भागसम्म पुग्न सक्छ र केही अवस्थामा रगतमा समेत प्रवेश गर्न सक्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले पीएम २.५ र पीएम १० लाई मानव स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका प्रमुख प्रदूषकका रूपमा वर्गीकृत गरेको छ। काठमाडौं पोस्टले पनि पीएम २.५ लाई नाक र घाँटी पार गरेर फोक्सो र रक्तप्रवाहसम्म पुग्न सक्ने सबैभन्दा खतरनाक प्रदूषकहरूमध्ये एक मानेको छ।
पीएम २.५ को अत्यन्त सानो आकारकै कारण यसलाई सबैभन्दा बढी खतरनाक मानिन्छ। यस्ता कण फोक्सोभित्र गहिरो पुगेर शरीरभित्र दीर्घकालीन असर पुर्याउन सक्छन्। पीएम १० ले पनि नाक, घाँटी, श्वासप्रश्वास प्रणाली र फोक्सोमा जलन, असहजता र रोगको जोखिम बढाउँछ। विश्व स्वास्थ्य संगठनको सन् २०२१ को मार्गनिर्देशनअनुसार पीएम २.५ को वार्षिक सुरक्षित सीमा ५ माइक्रोग्राम प्रति घनमिटर र २४ घण्टाको सीमा १५ माइक्रोग्राम प्रति घनमिटर हो। पीएम १० का लागि वार्षिक सीमा १५ माइक्रोग्राम प्रति घनमिटर र २४ घण्टाको सीमा ४५ माइक्रोग्राम प्रति घनमिटर तोकिएको छ। यससँग तुलना गर्दा बुधबार बिहान काठमाडौंमा मापन गरिएको पीएम २.५ र पीएम १० दुवै स्तर उच्च छन्।
प्रदूषणका कारण र यसको फैलावट
काठमाडौंको वायु प्रदूषण एउटै कारणले बनेको समस्या होइन। यी कणहरू सवारीसाधनको धुवाँ, डिजेल इन्जिन, फोहोर तथा जैविक पदार्थ जलाउँदा निस्कने धुवाँ, औद्योगिक उत्सर्जन, इट्टाभट्टा, निर्माणस्थलबाट उठ्ने धुलो, सडक र खुला जमिनको धुलो, तथा विभिन्न ग्यासबीच हुने रासायनिक प्रतिक्रियाबाट उत्पन्न हुन सक्छन्। सन् २०२४ मा प्रकाशित एक अध्ययनले काठमाडौंको वायु प्रदूषणलाई अनियन्त्रित सहरी विस्तार, कमजोर नियमन, बढ्दो उत्सर्जन र राजनीतिक प्राथमिकताको कमीसँग जोडेको छ। 'स्प्रिन्जर' मा प्रकाशित अर्को लेखले उच्च सवारी चापलाई काठमाडौं उपत्यकाको महत्त्वपूर्ण प्रदूषण स्रोत मान्दै दिगो सार्वजनिक यातायात सुधारको आवश्यकता औंल्याएको छ।
काठमाडौंको वायु प्रदूषणलाई केवल उपत्यकाको भौगोलिक बनावटसँग मात्र जोडेर बुझ्न मिल्दैन। पछिल्ला दिनमा देशका अन्य भागमा पनि धुम्म र प्रदूषित अवस्था देखिएकाले यो समस्या वर्षाको कमी, हावा कम चल्नु, डढेलोको धुवाँ, क्षेत्रीय प्रदूषण र स्थानीय उत्सर्जनजस्ता धेरै कारणको संयुक्त परिणाम हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ। काठमाडौं पोस्टका अनुसार धुम्म अवस्था कोशी, बागमती, गण्डकी र कर्णालीका धेरै भागमा देखिएको थियो। तर काठमाडौंमा भने घना सहरी गतिविधि, उच्च सवारी चाप, स्थिर हावा, वर्षाको अभाव र उपत्यकाको बनावटले प्रदूषक कणहरू लामो समय थाम्ने भएकाले असर अझ गम्भीर महसुस हुन्छ। त्यसैले काठमाडौंको वायु संकटलाई भूगोल मात्र होइन, उत्सर्जन, मौसम र कमजोर नियन्त्रणको संयुक्त परिणामका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
उपलब्ध अध्ययन र प्रतिवेदनका आधारमा काठमाडौंमा वायु प्रदूषण विशेषगरी जाडो र सुक्खा वसन्तका महिनाहरूमा बढी गम्भीर देखिन्छ, जबकि मनसुन याममा वर्षा र हावाले प्रदूषण केही हदसम्म घटाउने गर्छ। काठमाडौं पोस्टले अहिलेको धुम्म अवस्था मनसुनपूर्वको मौसममा असामान्य नभएको तर प्रदूषण हटाउन हल्का वर्षाले मात्र नपुग्ने जनाएको छ। काठमाडौं उपत्यका वायु गुणस्तर व्यवस्थापन कार्ययोजनाले पनि जाडो महिनामा उपत्यकामा स्थिर र तहगत रूपमा अडिने हावाको अवस्था बन्ने उल्लेख गरेको छ।
स्वास्थ्यमा असर र सावधानी
स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका सार्वजनिक रिपोर्टहरूका अनुसार वायु प्रदूषणको लामो समयसम्मको सम्पर्कले मुटु, रक्तनली, फोक्सो, आँखा र मिर्गौलामा गम्भीर असर पार्न सक्छ र दम तथा क्यान्सरजस्ता रोगको जोखिम पनि बढाउन सक्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले वायु प्रदूषणलाई 'इस्केमिक' हृदय रोग, पक्षघात, दीर्घ अवरोधात्मक फोक्सो रोग (सिओपिडी), दम र क्यान्सरसहित धेरै नसर्ने रोगसँग जोडेको छ। काठमाडौं पोस्टको रिपोर्टअनुसार वायु गुणस्तर खस्किएसँगै उपत्यकाका प्रमुख अस्पतालहरूमा फ्लु, भाइरल ज्वरो, खोकी र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका बिरामी बढेका छन्।
विशेष गरी श्वासप्रश्वास वा मुटुसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका, गर्भवती महिला र अन्य संवेदनशील समूहले बढी सावधानी अपनाउनुपर्छ। आईक्यूएयरले काठमाडौंका लागि बाहिरी व्यायाम नगर्न, झ्याल बन्द राख्न, बाहिर निस्कँदा मास्क लगाउन र घरभित्र हावा स्वच्छ राख्न सिफारिस गरेको छ। काठमाडौं पोस्टका अनुसार मन्त्रालयले पनि सर्वसाधारणलाई घरभित्र रहन आग्रह गरेको छ।
लन्डनको ‘ग्रेट स्मग’ बाट के सिक्न सकिन्छ?
सन् १९५२ डिसेम्बर ५ देखि ९ सम्म बेलायतको लन्डनमा फैलिएको ‘ग्रेट स्मग’ आधुनिक इतिहासकै सबैभन्दा घातक वायु प्रदूषण घटनामध्ये एक मानिन्छ। सुरुमा यस घटनाका कारण करिब ४,००० जनाको मृत्यु भएको अनुमान गरिएको थियो, तर पछि भएका अध्ययनहरूले वास्तविक मृत्यु संख्या १०,००० देखि १२,००० सम्म पुगेको देखाएका छन्। त्यति मात्र होइन, एक लाखभन्दा बढी मानिस बिरामी परेका थिए र अस्पतालहरूमा विशेषगरी श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या, ब्रोंकाइटिस र मुटुसम्बन्धी जटिलता भएका बिरामीको चाप बढेको थियो। सबैभन्दा बढी असर ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका र पहिले नै फोक्सो वा मुटुसम्बन्धी रोग भएका व्यक्तिहरूमा परेको थियो। दृश्यता केही ठाउँमा एक मिटरभन्दा कम पुगेकाले यातायात ठप्पजस्तै भएको थियो र जनजीवन लगभग ठहरिएको थियो।
आजको काठमाडौंलाई त्यस घटनासँग ठ्याक्कै दाँज्न मिल्दैन, किनकि दुवै सहरको समय, इन्धनको स्वरूप, औद्योगिक अवस्था र सहरी संरचना फरक छन्। तर लन्डनको त्यो घटनाले दिएको पाठ भने स्पष्ट छ— वायु प्रदूषणले सबैलाई समान असर गर्दैन; सबैभन्दा बढी क्षति पहिल्यै कमजोर स्वास्थ्य भएका, वृद्धवृद्धा, बालबालिका र निम्न सुरक्षा भएका समूहलाई पुग्छ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, प्रदूषणलाई सामान्य मौसमी असुविधा मानेर बेवास्ता गर्दा त्यसले छोटो समयमै ठूलो जनस्वास्थ्य संकट निम्त्याउन सक्छ। यही संकटपछि बेलायतले 'क्लिन एयर एक्ट १९५६' लागू गरेर वायु प्रदूषण नियन्त्रणलाई कडा कानुनी दायरामा ल्याएको थियो।
नागरिक र सरकारको जिम्मेवारी
वायु प्रदूषणमा मौसम, क्षेत्रीय धुवाँ, डढेलो, सवारीको धुवाँ, धुलो र विभिन्न उत्सर्जन स्रोतको भूमिका छ। त्यसैले नागरिकले “यो त सरकारकै काम हो” भनेर मात्र पन्छिन मिल्दैन। उपत्यकाको बनावट वा मौसम बदल्न सकिँदैन, तर प्रदूषण थप्ने दैनिक व्यवहार भने बदल्न सकिन्छ। एक व्यक्तिका रूपमा अनावश्यक निजी सवारीको प्रयोग घटाउने, सम्भव भएसम्म सार्वजनिक यातायात, साझा यात्रा वा पैदल हिँड्ने बानी बढाउने, फोहोर वा पातपातिङ्गर खुला रूपमा नजलाउने, आफ्नो सवारीसाधनले अत्यधिक धुवाँ फालिरहेको भए मर्मत गराउने, र वायु गुणस्तर धेरै खराब भएका दिनमा अनावश्यक रूपमा लामो समय बाहिर नबस्ने काम गर्न सकिन्छ।
परिवारका रूपमा बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला, दम, मुटु वा फोक्सोसँग सम्बन्धित समस्या भएका सदस्यलाई प्रदूषण धेरै भएका दिनमा विशेष सुरक्षा दिनुपर्छ। उनीहरूलाई अनावश्यक रूपमा बाहिर नपठाउने, बाहिर जानै परे गुणस्तरीय मास्क लगाउने, घरभित्र सकेसम्म धुलो र धुवाँ कम राख्ने र श्वास फेर्न गाह्रो हुने, लगातार खोकी लाग्ने, आँखा पोल्ने वा छाती भारी हुने लक्षण देखिए बेवास्ता नगर्ने व्यवहार परिवारले अपनाउन सक्छ। समुदायका रूपमा टोलमा फोहोर जलाउने, अत्यधिक धुलो उडाउने वा अत्यधिक धुवाँ फाल्ने गतिविधिलाई सामान्य मान्न हुँदैन। स्थानीय सरकारलाई जानकारी दिने, सार्वजनिक सुनुवाइमा प्रश्न उठाउने, विद्यालय र स्वास्थ्य संस्थामार्फत सचेतना फैलाउने र स्वच्छ हावाको मागलाई संगठित रूपमा अघि बढाउने नागरिक दबाब नभएसम्म धेरै नीति कागजमै सीमित रहन सक्छन्।
काठमाडौंको वायु प्रदूषणलाई केवल मौसम वा भूगोलको समस्या भनेर टार्न मिल्दैन। नेपालमा वायु प्रदूषण नियन्त्रणका लागि कानुनी र नीतिगत आधार नभएका होइनन्। वातावरण संरक्षण ऐन, २०७६, वातावरण संरक्षण नियमावली, २०७७, राष्ट्रिय परिवेशीय वायु गुणस्तर मापदण्ड र काठमाडौं उपत्यका वायु गुणस्तर व्यवस्थापन कार्ययोजना, २०२० जस्ता आधारहरू छन्। त्यसैले अहिलेको मूल प्रश्न “नीति छ कि छैन?” होइन, “भएका नीति किन लागू भएन?” भन्ने हो। स्थानीय तहको जिम्मेवारी सडकको धुलो नियन्त्रण, निर्माणस्थलमा धुलो नउड्ने मापदण्ड लागू गराउने, फोहोर संकलन र व्यवस्थापन सुधार गर्ने, खुला रूपमा फोहोर वा पातपातिङ्गर जलाउने काम रोक्ने र प्रदूषण बढी भएका दिनमा सार्वजनिक चेतावनी दिने हो।
प्रदेश तहको जिम्मेवारी सवारी चाप, क्षेत्रीय सार्वजनिक यातायात, इट्टाभट्टा, औद्योगिक उत्सर्जन र पालिकाबीच जोडिएका प्रदूषण स्रोतहरूमा साझा नीति, निरीक्षण र कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्नु हो। संघीय सरकारको जिम्मेवारी पुराना तथा अत्यधिक धुवाँ फाल्ने सवारीसाधनमाथि कडा नियन्त्रण, उत्सर्जन मापदण्डको कठोर कार्यान्वयन, स्वच्छ र भरपर्दो सार्वजनिक यातायात विस्तार, विद्युतीय सवारी प्रवद्र्धन, उद्योग र इट्टाभट्टाका लागि कडा उत्सर्जन मापदण्ड, देशव्यापी वायु गुणस्तर अनुगमन प्रणाली सुदृढीकरण र स्वास्थ्य–वातावरण–यातायात–सहरी विकास क्षेत्रबीच समन्वय गर्नु हो। सरकारका तीनै तहबीच सबैभन्दा ठूलो कमजोरी प्रायः यही देखिन्छ- नीति केन्द्रले बनाउने, कार्यान्वयन स्थानीय तहमा आधा–अधुरो हुने, समन्वय प्रदेश तहमा कमजोर रहने र अन्ततः जिम्मेवारी स्पष्ट रूपमा कसैले नलिने। भूगोल बदल्न सकिँदैन, तर भूगोलले जोखिम बढाउँछ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि उत्सर्जन, धुलो, फोहोर जलाउने अभ्यास र कमजोर अनुगमनमाथि कडाइ नगर्नु भने स्पष्ट कार्यान्वयन विफलता हो।
निष्कर्ष
काठमाडौंको आजको वायु गुणस्तर सूचकांक १८६, पीएम २.५ को मात्रा १०५.५ माइक्रोग्राम प्रति घनमिटर र पीएम १० को मात्रा ८९.६ माइक्रोग्राम प्रति घनमिटरले उपत्यकाको वायु अवस्था गम्भीर बनेको स्पष्ट देखाउँछ। यो समस्या केवल धुलो वा धुवाँको एउटा क्षणिक घटना होइन। यसमा उत्सर्जन स्रोत, मौसमीय स्थिरता, वर्षाको अभाव, उच्च सवारी चाप, निर्माणधुलो, फोहोर जलाउने अभ्यास, क्षेत्रीय धुवाँ र कमजोर कार्यान्वयन सबै मिसिएका छन्। इतिहास, जनस्वास्थ्य विज्ञान र हालका अध्ययनहरूले एउटै कुरा देखाउँछन्- स्वच्छ हावा विलासिता होइन, आधारभूत अधिकार हो। त्यसलाई जोगाउन नागरिकको जिम्मेवारी र सरकारको जवाफदेही कार्यान्वयन दुवै अपरिहार्य छन्।
References
IQAir. Kathmandu Air Quality Index (AQI) and PM2.5 air pollution in Kathmandu [Internet]. IQAir; 2026 [cited 2026 Mar 11]. Available from: IQAir website.
World Health Organization. WHO global air quality guidelines: particulate matter (PM2.5 and PM10), ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2021 [cited 2026 Mar 11]. Available from: WHO website.
Government of Nepal. The Environment Protection Act, 2076 (2019) [Internet]. Kathmandu: Nepal Law Commission; 2019 [cited 2026 Mar 11]. Available from: Nepal Law Commission website.
Government of Nepal. Environment Protection Regulation, 2077 (2020) [Internet]. Kathmandu: Nepal Law Commission; 2020 [cited 2026 Mar 11]. Available from: Nepal Law Commission website.
Government of Nepal. National Ambient Air Quality Standard, 2012 [Internet]. Kathmandu: Government of Nepal; 2012 [cited 2026 Mar 11]. Available from: Nepal Gazette / official mirrored PDF.
Department of Environment, Government of Nepal. Air Quality Management Action Plan for Kathmandu Valley [Internet]. Kathmandu: Department of Environment; 2017 [cited 2026 Mar 11]. Available from: Department of Environment website.
Government of Nepal. Local Government Operation Act, 2074 [Internet]. Kathmandu: Nepal Law Commission; 2017 [cited 2026 Mar 11]. Available from: Nepal Law Commission website.
Post Report. Haze and pollution shroud Nepal for nearly a week [Internet]. Kathmandu Post. 2026 Mar 10 [cited 2026 Mar 11]. Available from: Kathmandu Post website.
Acharya A. The political ecology of urban expansion and air pollution in Kathmandu. Journal of Development Review. 2024;9(1):1-18. doi:10.3126/jdr.v9i1.69035.
Bhattarai K, Adhikari AP. A bus rapid transit system to help alleviate air pollution in Kathmandu, Nepal. In: Sinha BRK, Sivaramakrishnan K, editors. Urban dynamics, environment and health. Singapore: Springer; 2024.
