माटो प्राकृतिक एन्टिबायोटिक यौगिकहरूको समृद्ध स्रोत हो। धेरै माटोका सूक्ष्मजीवहरूले यस्ता यौगिकहरूको सम्पर्कमा रहेर पनि बाँच्न सक्ने आफ्नै प्रतिरोधात्मक संयन्त्र विकसित गरेका हुन्छन्। यद्यपि, जलवायु परिवर्तनका कारण बारम्बार र लामो समयसम्म पर्ने खडेरीले माटोमा एन्टिबायोटिक उत्पादन गर्ने र एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी सूक्ष्मजीवहरू बीचको सन्तुलनलाई कसरी असर गर्छ भन्ने कुरा अझै पूर्ण रूपमा स्पष्ट भइसकेको छैन। साथै, यसले मानव स्वास्थ्यमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा पनि निश्चित भइसकेको छैन।
सामान्यतया खडेरी भन्नाले हामी डढेलो, खानेपानीको अभाव, सुकेका धारा र असफल बालीनाली जस्ता प्रत्यक्ष देखिने परिणामहरूको बारेमा सोच्दछौं। तर, अनुसन्धानले के देखाएको छ भने खडेरीले ब्याक्टेरियामा खतरनाक एन्टिबायोटिक प्रतिरोधलाई बढावा दिएर सूक्ष्म स्तरमा समेत हानिकारक प्रभाव पार्न सक्छ।
सुक्खा अवस्थामा प्रायः खाना र पानीको माध्यमबाट हुने ब्याक्टेरिया तथा भाइरल संक्रमणको प्रसारमा वृद्धि देखिन्छ। यदि सरसफाइमा कमी आयो र मानिसहरूले हात धुने क्रम घटाए भने झाडापखालाजन्य रोगहरू अझ बढी फैलने चिन्ता रहन्छ। प्रकृतिमा जीवहरू सधैँ अस्तित्वको लागि संघर्ष गरिरहेका हुन्छन्। यो एक प्रतिस्पर्धात्मक वातावरण हो। यसै प्रतिस्पर्धामा टिक्न सूक्ष्मजीवहरूले विकसित गरेको एउटा रणनीति भनेको आफ्ना छिमेकी (प्रतिस्पर्धी) सूक्ष्मजीवहरूलाई मार्न एन्टिबायोटिक उत्पादन गर्नु हो। सूक्ष्मजीवहरू बीचको यो लडाइँ मानिसका लागि भने उपयोगी हुन्छ, किनकि हामी त्यहीँबाट औषधि बनाउँछौं।
हामीले प्रयोग गर्ने एन्टिबायोटिकहरू अन्ततः माटोमै फर्किन्छन्। तर नयाँ अनुसन्धानले माटो नै एन्टिबायोटिक प्रतिरोधको मुख्य स्रोत हुन सक्ने सङ्केत गरेको छ। विश्वव्यापी रूपमा धेरै एन्टिबायोटिकहरूले आफ्नो प्रभावकारिता गुमाउँदै गएका छन्। विगत ८० वर्षमा मानव प्रयोग, र विशेष गरी एन्टिबायोटिकको अत्यधिक दुरुपयोगले ब्याक्टेरियालाई प्रतिरोध विकास गर्ने अवसर दिएको कुरा अनुसन्धानकर्ताहरूलाई अवगत नै छ। तर, जलवायु परिवर्तनका कारण धेरै ब्याक्टेरियाको प्राकृतिक वातावरणमा ठूलो परिवर्तन आइरहेको छ। के प्राकृतिक वातावरणमा आउने यस्ता परिवर्तनले पनि एन्टिबायोटिक प्रतिरोधको वृद्धिलाई टेवा पुर्याउँछ त? यो जिज्ञासाको खोजी हुनु आवश्यक थियो।
एन्टिबायोटिक प्रतिरोधलाई प्रायः अस्पताल र कृषि क्षेत्रमा हुने एन्टिबायोटिकको अत्यधिक प्रयोगसँग जोडेर हेरिन्छ। यी दुवै वास्तविक समस्या हुन्, तर नयाँ अनुसन्धानले अर्को सम्भावित कारक पनि पत्ता लगाएको छ: जलवायु परिवर्तनका कारण हुने खडेरी। नेचर माइक्रोबायोलोजी जर्नलमा प्रकाशित हालैको एक अध्ययन अनुसार, माटो सुक्खा हुँदा यसले एन्टिबायोटिक प्रतिरोध सिर्जना गर्ने र फैलाउने प्राकृतिक प्रक्रियालाई तीव्र बनाउन सक्छ। यसले जलवायु परिवर्तनले यो समस्यालाई अझ भयावह बनाउन सक्छ भन्ने देखाउँछ। जब मानक एन्टिबायोटिकले काम गर्न छोड्छ, चिकित्सकहरू 'अन्तिम उपायको औषधि' भनेर चिनिने शक्तिशाली विकल्पहरू प्रयोग गर्न बाध्य हुन्छन्।
एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध (एएमआर) युरोपेली संघमा मात्र हरेक वर्ष ३५,००० भन्दा बढी मृत्युको जिम्मेवार मानिएको छ। यो तब हुन्छ जब ब्याक्टेरिया, भाइरस, फङ्गस र परजीवीहरूले एन्टिमाइक्रोबियल औषधिलाई प्रतिक्रिया दिन छोड्छन्। यो एक प्राकृतिक प्रक्रिया हो, जुन समयसँगै रोगजनकहरूको आनुवंशिक परिवर्तन मार्फत हुन्छ। तर मानवीय गतिविधि, विशेष गरी औषधिको दुरुपयोग र अत्यधिक प्रयोगले यसलाई तीव्र बनाएको छ। खडेरीले क्लिनिकमा एन्टिबायोटिकको अत्यधिक प्रयोगले जस्तै प्रभाव सिर्जना गरिरहेको छ—यी दुवैले एन्टिबायोटिक प्रतिरोधका लागि अनुकूल वातावरण तयार गर्छन्।
सन् १९४० को दशकमा माटोका सूक्ष्मजीवहरूमा गरिएका प्रयोगहरूबाट पहिलो पटक एन्टिबायोटिक पत्ता लागेको थियो, जहाँ एउटा सूक्ष्मजीवले उत्पादन गरेको प्राकृतिक तत्वले अर्को सूक्ष्मजीवको वृद्धिलाई रोकेको पाइयो। आजका धेरै औषधिहरू तिनै प्राकृतिक उत्पादनहरूको परिमार्जित रूप हुन्। माटो अझै पनि नयाँ एन्टिबायोटिक उत्पादकहरूको सबैभन्दा ठूलो स्रोत हो। माटो यति सूक्ष्मजीवीय विविधताले भरिपूर्ण छ कि अनुमानित ९९ प्रतिशत सूक्ष्मजीवहरूलाई त प्रयोगशालामा कल्चर गर्न समेत सकिएको छैन। तर, माटोको पारिस्थितिक प्रणालीमा हुने वातावरणीय परिवर्तनले कसरी प्रतिरोधलाई बढावा दिन्छ भन्ने कुरा अझै गहिराइमा बुझ्न बाँकी नै छ।
जलवायु परिवर्तनले विश्वव्यापी स्वास्थ्य सुरक्षालाई कसरी खतरामा पार्छ भन्ने विषयमा नयाँ खोजहरूले हाम्रो बुझाइलाई बदलिदिएका छन्। हालैको अनुसन्धानले खडेरीको अवस्थाले माटोमा एन्टिबायोटिक-प्रतिरोधी ब्याक्टेरियाका लागि आदर्श प्रजनन स्थल सिर्जना गर्ने देखाएको छ। यो खोज विशेष गरी लामो समयसम्म सुक्खा रहने र स्वास्थ्य सेवाका पूर्वाधारहरू सीमित भएका क्षेत्रका लागि निकै गम्भीर छ। द ल्यान्सेटमा प्रकाशित २०२४ को अध्ययन अनुसार, सन् २०२५ देखि २०५० को बीचमा करिब ३ करोड ९० लाख मृत्यु प्रत्यक्ष रूपमा एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधका कारण हुने अनुमान छ। साथै, शताब्दीको अन्त्यसम्ममा करिब ५ अर्ब मानिस सुक्खा क्षेत्रमा बसोबास गर्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार खडेरीको समयमा माटोका सूक्ष्मजीवहरूले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन रणनीतिक परिवर्तन गर्छन्। पानीको अभाव र बढ्दो प्रतिस्पर्धाका बीच ब्याक्टेरियाहरूले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीलाई हटाउन एन्टिबायोटिक यौगिकहरूमा बढी भर पर्नुपर्ने हुन्छ। यो 'जैविक हतियार दौड'ले प्रतिरोधी जीनको विकास र प्रसारलाई तीव्र बनाउँछ, जसले सुक्खा क्षेत्रहरूलाई 'सुपरबग'हरूको अखडामा परिणत गर्न सक्छ।
यो संयन्त्र जति रोचक छ, त्यति नै भयानक पनि। तनावग्रस्त माटोमा ब्याक्टेरियाहरूले 'तेर्सो जीन स्थानान्तरण' मार्फत तीव्र दरमा प्रतिरोधात्मक क्षमता साटासाट गर्छन्। यी खडेरी-अनुकूलित प्रतिरोधी ब्याक्टेरियाहरू वर्षा भएपछि पनि हराउँदैनन्—तिनीहरू वातावरणमा रहिरहन्छन् र पानीका स्रोत, कृषि प्रणाली र अन्ततः मानव शरीरसम्म पुग्न सक्छन्।
खडेरीका बेला समुदायहरूले गहिरो इनार खन्दा अनजानमा त्यस्ता सुक्खा माटोका तहहरूबाट प्रतिरोधी ब्याक्टेरिया मिसिएको भूमिगत जल प्रयोग गर्न सक्छन्। त्यसैगरी, खडेरी प्रभावित क्षेत्रमा चरेका पशुधनले ती प्रतिरोधी सूक्ष्मजीवहरू ग्रहण गर्न सक्छन्, जसले गर्दा यो खतरा खाद्य शृङ्खलामा समेत प्रवेश गर्छ।
नयाँ अनुसन्धानले के सुझाव दिन्छ भने अस्पताल बाहिर, पृथ्वीको माटोमा भइरहेका परिवर्तनले स्वास्थ्य सेवा भित्रको एन्टिबायोटिक प्रतिरोधलाई समेत असर गर्छ। जलवायु परिवर्तनले खडेरीलाई तीव्र र व्यापक बनाउँदै लैजाँदा माटोका ती सूक्ष्मजीवहरूले बढी लाभ पाउँछन्, जसमा एन्टिबायोटिकको उच्च कन्सन्ट्रेसनमा बाँच्न सक्ने आनुवंशिक क्षमता हुन्छ।
क्यालिफोर्निया इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीको टोलीले अमेरिका, चीन र युरोपका माटोका नमुनाहरूको विश्लेषण गर्दा के पायो भने खडेरी प्रभावित माटोमा एन्टिबायोटिक उत्पादन गर्ने र प्रतिरोधी क्षमता भएका जीनहरूको बाहुल्यता बढी हुन्छ। प्रयोगशालामा गरिएको परीक्षणमा पनि सुक्खा माटोमा एन्टिबायोटिकको सांद्रता बढ्दा प्रतिरोधी ब्याक्टेरियाहरू जीवित रहे भने संवेदनशील प्रजातिहरू पूर्ण रूपमा नष्ट भए।
११६ देशका अस्पतालहरूको विश्लेषण गर्दा अस्पताल भित्रको एन्टिबायोटिक प्रतिरोध र बाहिरको वातावरणीय सुक्खापनबीच निकै बलियो सम्बन्ध पाइयो। राष्ट्रिय आय र स्वास्थ्य प्रणालीका अन्य पक्षलाई ध्यानमा राख्दा पनि यो सम्बन्ध कायम रहनुले पर्यावरणीय कारकको भूमिकालाई थप स्पष्ट पार्छ।
खडेरीले ब्याक्टेरियामा शारीरिक तनाव उत्पन्न गर्छ, जसले एन्टिबायोटिकले उनीहरू विरुद्ध कसरी काम गर्छ भन्ने कुरालाई प्रभावित गर्छ। वातावरणमा रहेका ट्रिलियनौँ ब्याक्टेरियाले एक-अर्कालाई जीन स्थानान्तरण गर्ने भएकाले यो एक ठूलो विश्वव्यापी समस्या हो। यसले के देखाउँछ भने क्लिनिकल प्रतिरोधको मुख्य कारक वातावरणीय संयन्त्र मार्फत परिचालित भइरहेको छ।
ग्रह तातिँदै जाँदा सन् २०५० सम्ममा पृथ्वीको २५ प्रतिशत भाग खडेरी र मरुभूमिकरणको चपेटामा पर्न सक्छ। यसले गर्दा एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी रोगहरूको दर बढ्न सक्छ। तर यो जानकारीले सुक्खा क्षेत्रका चिकित्सकहरूलाई अझ राम्रो तयारी गर्न पनि मद्दत गर्नेछ। उनीहरूले कम सुक्खा क्षेत्रको तुलनामा फरक खालका एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
अन्त्यमा, यी निष्कर्षहरूले 'एक स्वास्थ्य' दृष्टिकोणको महत्त्वलाई अझ बढी प्रस्ट पारेका छन्। मानव, जनावर र वातावरणको स्वास्थ्य एक-अर्कासँग जोडिएका छन्। जलवायु अस्थिरता बढ्दै जाँदा एन्टिबायोटिक प्रतिरोधलाई केवल चिकित्सा समस्याको रूपमा मात्र नभई एक पारिस्थितिक (इकोलोजिकल) समस्याको रूपमा बुझ्न र सम्बोधन गर्न आवश्यक छ। खडेरी बढ्दै जाँदा हामीले आफ्नो खुट्टा मुनिको माटोमा के भइरहेको छ भन्ने कुरामा सूक्ष्म निगरानी राख्नुपर्ने बेला आएको छ।
