नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा सूचना प्रविधिको तीव्र विस्तारसँगै सामाजिक सञ्जाल दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ । गाउँदेखि सहरसम्म, युवा होस् वा वृद्ध, सबैजना फेसबुक, टिकटक, युट्युब र विभिन्न डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत सूचना प्राप्त गर्ने, विचार बनाउने र निर्णय लिने अवस्थामा पुगेका छन् । तर यही डिजिटल पहुँचसँगै एउटा गम्भीर समस्या पनि देखिएको छ, सूचना धेरै भए पनि सत्य कम छ भन्ने अनुभूति।
नेपालका समाजशास्त्री तथा जनसङ्ख्या अध्ययनकर्ताहरूले निरन्तर चेतावनी दिँदै आएका छन् कि सामाजिक सञ्जालमा “भाइरल हुने कुरा” र “सत्य हुने कुरा” एउटै होइनन्। तर व्यवहारमा भने मानिसहरू अझै पनि धेरै सेयर, धेरै लाइक, धेरै कमेन्ट भएको सामग्रीलाई सत्यको नजिक मान्ने प्रवृत्तिमा छन्। अनुसन्धानकर्ता सियाल्डिनीका सामाजिक मनोविज्ञानले 'भीड प्रमाण प्रभाव' भनेर व्याख्या गर्छ, जहाँ व्यक्तिले आफ्नो निर्णयभन्दा भीडको निर्णयलाई प्राथमिकता दिन्छ।
नेपालको सन्दर्भमा यो प्रवृत्ति अझ जटिल देखिन्छ । विशेष गरी स्वास्थ्य, यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य, जनसङ्ख्या र वैवाहिक जीवनसँग सम्बन्धित विषयहरूमा सामाजिक सञ्जाल अत्यन्त संवेदनशील प्रभावकारी माध्यम बनेको छ। उदाहरणका लागि, फेसबुक र टिकटकमा “शारीरिक कमजोरी तुरुन्त निको पार्ने”, 'पुरुष शक्ति वृद्धि गर्ने', 'गोप्य रोग ३ दिनमै निको हुने' जस्ता विज्ञापनहरू अत्यन्त आकर्षक शैलीमा फैलाइन्छन्। तर यस्ता सामग्रीहरूमा प्रायः वैज्ञानिक प्रमाण, चिकित्सकीय परीक्षण वा सार्वजनिक स्वास्थ्य मापदण्डको आधार हुँदैन।
काठमाडौँका एक स्वास्थ्यकर्मीले एक अनुसन्धानको क्रममा छलफलमा भनेका थिए, 'हामीले अस्पतालमा उपचार गर्नुभन्दा पहिले फेसबुकले बिरामीलाई डराइसकेको हुन्छ।'
यो भनाइले डिजिटल डर र स्वास्थ्य व्यवहारबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट देखाउँछ । धेरै नेपाली उपयोगकर्ताहरू सामाजिक सञ्जालमा देखिएको सामग्रीबाट प्रभावित भई अनावश्यक औषधि प्रयोग गर्ने, गलत उपचार खोज्ने वा लाजका कारण वास्तविक स्वास्थ्य सेवामा नजाने अवस्था देखिन्छ। विशेष गरी यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य जस्ता संवेदनशील विषयहरू अझै पनि सामाजिक रूपमा खुला छलफल गर्न कठिन मानिने भएकाले डिजिटल माध्यमको गलत प्रयोग अझ प्रभावकारी बनिरहेको छ।
नेपालका जनसङ्ख्या विज्ञहरूले बारम्बार उल्लेख गरेको विषय हो, जनसङ्ख्या सम्बन्धी तथ्यलाई सामाजिक सञ्जालले अत्यन्त सरलीकृत (oversimplified) बनाएको छ। हाल नेपालको जनसङ्ख्या वृद्धिदर करिब ०.९२ प्रतिशत आसपास रहेको तथ्यलाई धेरैले “जनसङ्ख्या घट्दै गयो” वा “देश रित्तिँदै छ” भन्ने भावनात्मक निष्कर्षमा परिणत गर्ने गरेका छन्। तर जनसाङ्ख्यिकीय विज्ञानले स्पष्ट रूपमा भन्छ कि कुनै पनि जनसङ्ख्या परिवर्तनलाई जन्मदर, मृत्युदर, बसाइँसराई र जनसाङ्खिय अवस्था जस्ता बहुआयामिक संरचनाबाट मात्र बुझ्न सकिन्छ।
एक नेपाली जनसङ्ख्या अध्ययनकर्ताले लेखेका छन्, 'सामाजिक सञ्जालले तथ्य होइन, भावनात्मक कथा बेचिरहेको छ। त्यसैले जनसङ्ख्या बहस पनि तथ्यभन्दा डरमा आधारित हुँदै गएको छ।'
यो अवस्थालाई आधुनिक सञ्चार सिद्धान्तले 'ध्यान अर्थतन्त्र विकृति' (attention economy distortion) भनेर व्याख्या गर्छ। आज डिजिटल प्लेटफर्महरूमा सत्यभन्दा बढी आकर्षक, विवादास्पद र भावनात्मक सामग्रीलाई प्राथमिकता दिइन्छ, किनभने यस्ता सामग्रीले बढी सहभागिता (like, share, comment) प्राप्त गर्छन्। परिणामस्वरूप, अनुसन्धानमा आधारित सन्तुलित सामग्रीभन्दा सनसनीपूर्ण सामग्री धेरै मानिससम्म पुग्छ ।
नेपालका सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूबीच पनि एउटा सामान्य भनाइ सुनिन्छ, 'धेरै सेयर भएको कुरा झूट हुँदैन होला।' तर भोसोगी एट अल, २०१८ का अनुसार देखाउँछ कि भाइरल सामग्री प्रायः सत्य होइन, तर भावना-संचालित सामग्री हुन्छ।
यस प्रक्रियामा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष 'भीड मौनता र विशेषज्ञ मौनता' हो। नेपालका धेरै अनुसन्धानकर्ता, चिकित्सक र सामाजिक वैज्ञानिकहरू तथ्यमा आधारित विश्लेषण प्रस्तुत गर्दा पनि सामाजिक सञ्जालको भीडगत प्रतिक्रियामा उनीहरूको आवाज कमजोर बन्ने अवस्था देखिन्छ। किनभने डिजिटल प्लेटफर्महरूमा विचारको मूल्यांकन प्रमाणभन्दा प्रतिक्रिया संख्याले निर्धारण गर्छ।
एक नेपाली स्वास्थ्य अनुसन्धानकर्ताले एक छलफलमा भनेका थिए, 'हामीले प्रमाण लिएर बोल्छौं, तर सामाजिक सञ्जालले भावनालाई जिताउँछ।'
यो अवस्थाले 'ज्ञानको लोकतन्त्रीकरण' र 'ज्ञानको विकृतिकरण' एकसाथ भइरहेको देखाउँछ।
सामाजिक मनोविज्ञानका अनुसार गुस्ताभ ले बोनले भनेझैँ, भीडमा व्यक्ति तर्कशीलभन्दा भावनात्मक हुन्छ। आज सामाजिक सञ्जालले त्यो भीडलाई डिजिटल रूपमा रूपान्तरण गरेको छ । कुनै पोस्टले डर, आशा वा आक्रोश पैदा गरेमा त्यसको फैलावट तीव्र हुन्छ, चाहे त्यो वैज्ञानिक रूपमा सही होस् वा नहोस्।
त्यसैगरी माइकल फुकोको विचार अनुसार ज्ञान र शक्ति एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका हुन्छन्। आज डिजिटल युगमा सूचना उत्पादन र वितरण गर्ने क्षमता नै सामाजिक शक्ति बनेको छ। जसले विषयबस्तु नियन्त्रण गर्छ, उसले सामाजिक धारणा निर्माण गर्न सक्छ।
नेपालको सन्दर्भमा यसले स्वास्थ्य, जनसङ्ख्या र सामाजिक व्यवहारमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको देखिन्छ। विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रदेखि शहरी क्षेत्रसम्म, मानिसहरू स्वास्थ्य निर्णय, पारिवारिक योजना र सामाजिक धारणा निर्माणमा सामाजिक सञ्जालबाट प्रभावित भइरहेका छन्।
उदाहरणका लागि, 'गोप्य रोग तुरुन्त निको पार्ने उपाय' भन्ने विज्ञापनले मानिसलाई चिकित्सकभन्दा पहिले डिजिटल उपचारतर्फ आकर्षित गर्ने गरेको छ। 'जनसङ्ख्या संकट' भन्ने पोस्टले नीति बहसलाई तथ्यभन्दा डरमा आधारित बनाइदिएको छ। 'छिटो तौल घटाउने उपाय' वा 'प्राकृतिक रूपमा प्रजनन क्षमता बढाउने तरिका' जस्ता सामग्रीले व्यवहार परिवर्तनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको छ।
यसैले आजको नेपाली समाजमा मुख्य चुनौती केवल सूचना पहुँच होइन, सूचना मूल्यांकन क्षमता हो।
अन्ततः, डिजिटल नेपालमा आवश्यक कुरा सूचना धेरै हुनु होइन, सूचना बुझ्ने क्षमता हुनु हो। यदि समाजले तथ्य, अनुसन्धान र प्रमाणलाई प्राथमिकता दिन सकेन भने सामाजिक सञ्जाल ज्ञानको माध्यम होइन, भ्रम उत्पादन गर्ने प्रणाली बन्न सक्छ।
त्यसैले स्वास्थ्य, जनसङ्ख्या, यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य र सामाजिक विषयहरूमा निर्णय लिँदा सामाजिक सञ्जाल मात्र होइन, अनुसन्धान, विशेषज्ञीय प्रमाण र संस्थागत स्रोतलाई आधार बनाउनुपर्ने आवश्यकता अझ प्रबल बन्दै गएको छ।
आधार हिन बिज्ञापन एवं मनोगत रुपमा उठेका वा लागेका विषयहरु सामाजिक सञ्जालमा पोष्ट गर्नाले तथ्य ओझेल पर्ने अनि सामाजिक सद्भाब पनि भड्किने हुदा कडा अनुगमन को व्यवस्था मिलाउनु जरुरी देखिन्छ।
(अधिकारी त्रिवि जनसङ्ख्या अध्ययन उपप्राध्यापक हुन्, हाल रामस्वरूप रामसागर बहुमुखी क्याम्पस, जनकपुरमा कार्यरत छन्)
