हरेक आत्महत्यापछि प्रायः एउटै दृश्य दोहोरिन्छ। एउटा जीवन समाप्त हुन्छ, तर त्यससँगै एउटा परिवारको समय पनि रोकिएजस्तो हुन्छ। त्यसपछि समाचार आउँछन्, सामाजिक सञ्जाल भरिन्छ, अनुमान जन्मिन्छन् र दोषी खोज्ने हतार सुरु हुन्छ। तर सत्यको एउटा आफ्नै स्वभाव हुन्छ, त्यो प्रायः मौन हुन्छ। सत्यलाई चर्को स्वरको आवश्यकता पर्दैन।
हामी मृत्युका कथा बनाउन सिपालु भएका छौँ, तर जीवनको मौनता पढ्न अझै असफल छौँ। अन्तिम क्षणको विश्लेषण गर्नुभन्दा पहिले किन एउटा मानिस भित्रभित्रै टुटिरहेको थियो भन्ने प्रश्न हामी कमै सोध्छौँ। सायद जीवित मानिसको पीडा सुन्नुभन्दा मृत व्यक्तिको कथा लेख्न सजिलो हुन्छ।
मानिसको मन समुद्रजस्तै हो; सतहमा देखिने छालले त्यसको गहिराइको निर्णय गर्दैन। धेरै उज्याला अनुहारहरूले भित्र गहिरा अँध्यारा गल्छेडाहरू बोकेका हुन्छन्। त्यसैले आत्महत्यालाई एउटा कारण, एउटा व्यक्ति वा एउटा क्षणमा सीमित गर्नु सत्यप्रति अन्याय गर्नु हो। मन कुनै सीधा रेखा होइन; त्यो स्मृति, सम्बन्ध, जीवविज्ञान, आघात, आशा र निराशाले बनेको जटिल भूगोल हो।
प्रत्येक यस्ता घटनाले अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि उठाउँछ- हामी यस्ता कथाहरू कसरी सुनाउँछौँ? जब समाचार प्रतिस्पर्धा बन्छ, जब शोक क्लिक र दृश्यताका लागि प्रयोग हुन्छ, तब हामीले अनजानमै अर्को मौन मानिसलाई पनि सन्देश दिइरहेका हुन सक्छौँ। अनुसन्धानहरूले बारम्बार देखाएका छन् कि आत्महत्याको गैरजिम्मेवार प्रस्तुति संवेदनशील व्यक्तिहरूका लागि थप जोखिम बन्न सक्छ। त्यसैले शब्दहरू केवल सूचना होइनन्; तिनले अर्थ निर्माण गर्छन्, सामाजिक धारणा बनाउँछन् र कहिलेकाहीँ व्यवहारलाई समेत प्रभावित गर्न सक्छन्। पत्रकारिता केवल सूचना दिने पेशा होइन, सार्वजनिक स्वास्थ्यप्रतिको नैतिक जिम्मेवारी पनि हो।
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी नीति, रणनीति र निर्देशिका छन्। तर कुनै राष्ट्रको संवेदनशीलता कागजमा होइन, नागरिकको जीवनमा देखिनुपर्छ। नियम हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; तिनले सेवा, पहुँच र वास्तविक परिवर्तनमा रूपान्तरण हुनुपर्छ।
सरकार केवल निर्देशिका बनाउने र अनुगमन गर्ने भूमिकामा सीमित रहनु हुँदैन। मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवासँग प्रभावकारी रूपमा जोड्ने, पर्याप्त बजेट र दक्ष जनशक्ति सुनिश्चित गर्ने, विद्यालयमा मानसिक स्वास्थ्य शिक्षा समावेश गर्ने, समुदायस्तरमा सहज र पहुँचयोग्य सेवा विस्तार गर्ने तथा सञ्चारमाध्यमका लागि जिम्मेवार रिपोर्टिङका स्पष्ट मापदण्ड कार्यान्वयन गर्ने दायित्व पनि राज्यकै हो। नीतिको सफलता त्यसको अस्तित्वले होइन, त्यसले बचाएका जीवनले प्रमाणित गर्छ।
सायद आत्महत्यालाई केवल रोक्नुपर्ने घटना मात्र होइन, समाजले आफैँलाई हेर्ने ऐना पनि मान्नुपर्छ। किनकि प्रत्येक यस्तो मृत्युले एउटै प्रश्न सोध्छ—के हाम्रो समाजमा मानिसहरूले आफ्ना सबैभन्दा अँध्यारा विचारहरू पनि बिना डर व्यक्त गर्न सक्छन्? यदि यसको उत्तर "सधैँ सक्छन्" होइन भने, हाम्रो विकास अझै अधुरो छ।
अन्ततः जीवनको सबैभन्दा ठूलो विपत्ति मृत्यु होइन, वरिपरि सयौँ मानिस हुँदाहुँदै पनि आफूलाई पूर्ण रूपमा एक्लो महसुस गर्नु हो। त्यसैले मानसिक स्वास्थ्यको बहस अस्पतालमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यो हरेक घर, हरेक विद्यालय, हरेक समाचारकक्ष र हरेक सरकारी निर्णयको केन्द्रमा पुग्नुपर्छ। किनकि कहिलेकाहीँ एउटा जीवन बचाउने काम औषधिले मात्र होइन, एउटा समाजले आफ्नो भाषा, आफ्नो संवेदना र आफ्नो मौनसँग गर्ने इमानदार संवादले पनि गर्छ।
कुनै पनि आत्महत्यापछि हाम्रो पहिलो प्रतिक्रिया निर्णय गर्नु होइन, बुझ्ने प्रयास गर्नु हुनुपर्छ- दोषी खोज्नु होइन, पीडाको भाषा सुन्नु हुनुपर्छ। एउटा करुणामय समाजले मृत्युका कारणहरू मात्र खोज्दैन, मानिसहरू बाँचिरहन सक्ने वातावरण पनि निर्माण गर्छ।जब समाजले मौन आवाज सुन्न सिक्छ, तब मात्र जीवनले हार मान्न छोड्छ।
