कुनै पनि बच्चाले संसारमा पाइला टेक्दा उसले न त देशको अर्थतन्त्र बुझ्छ, न परिवारको आर्थिक हैसियत। उसलाई चाहिएको हुन्छ आमाको न्यानो काख, सुरक्षित स्पर्श र आमाको दूध।
जीवनको सुरुवाती क्षणमा बच्चाले पाउने यही सानो देखिने उपहार वास्तवमा उसको जीवनकै ठूलो पूँजी हुन सक्छ।
जन्मेको पहिलो घण्टामा आमाको छातीमा टाँसिएको बच्चा, आमाको शरीरबाट पाएको न्यानोपन र पहिलो पटक चुसिएको पहेंलो दूध- यी दृश्य भावनात्मक मात्र होइनन्, वैज्ञानिक दृष्टिले पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छन्। यही कारण विश्व स्वास्थ्य संगठन र युनिसेफले जन्मेको पहिलो घण्टाभित्र स्तनपान सुरु गर्न, पहिलो छ महिनासम्म आमाको दूध मात्र खुवाउन र छ महिनापछि पौष्टिक पूरक आहारसँगै दुई वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म स्तनपान जारी राख्न सिफारिस गरेका छन्।
अर्थात्, स्तनपान कुनै सामान्य घरेलु अभ्यास मात्र होइन। यो जीवनको पहिलो सुरक्षा, पहिलो पोषण र मानव पूँजी निर्माणको पहिलो खुड्किलो हो।
सुनौलो एक हजार दिनको कथा
गर्भधारण भएको दिनदेखि बच्चा दुई वर्षको नहुन्जेलको अवधिलाई सामान्यतया Golden 1000 Days भनिन्छ। यही अवधिमा शरीर, मस्तिष्क, रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता र भविष्यको स्वास्थ्यको आधार तीव्र गतिमा निर्माण भइरहेको हुन्छ।
यस अवधिलाई एउटा घर निर्माणसँग तुलना गर्ने हो भने, यही समय त्यस घरको जग हाल्ने समय हो। जग बलियो भयो भने माथिको संरचना बलियो बनाउन सजिलो हुन्छ; जग कमजोर भयो भने पछि जतिसुकै सजावट गरे पनि कमजोरी लुकाउन कठिन हुन्छ।
त्यसैले गर्भावस्थामा आमाको पोषण, नियमित गर्भजाँच, सुरक्षित प्रसूति, जन्मेको पहिलो घण्टामा स्तनपान, पहिलो छ महिनासम्म exclusive breastfeeding, छ महिनापछि विविध पूरक आहार र निरन्तर स्तनपान- यी सबै अलग-अलग कार्यक्रम होइनन्। यी एउटै जीवनयात्राका क्रमिक खुड्किला हुन्।
स्तनपानमा अवसरसँगै चुनौती
नेपालले बाल कुपोषण न्यूनीकरणमा विगत तीन दशकमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ ले पाँच वर्षमुनिका बालबालिकामा stunting को दर २५ प्रतिशत देखाएको छ। सन् १९९६ मा यही दर ५७ प्रतिशत थियो। अर्थात् तीन दशकको अवधिमा नेपालले बालबालिकाको होचोपनमा उल्लेखनीय कमी ल्याएको छ। Wasting ८ प्रतिशत र underweight १९ प्रतिशत रहेको पनि NDHS 2022 ले देखाएको छ।
यो उपलब्धि सानो होइन। युनिसेफले पनि नेपाललाई stunting घटाउने दिशामा विश्वकै exemplar country का रूपमा उल्लेख गरेको छ। तर उपलब्धि हासिल भयो भन्दै चुनौती समाप्त भएको छैन। युनिसेफ का अनुसार २५ प्रतिशत stunting अझै पनि उच्च दर हो।
यही ठाउँमा स्तनपानको प्रश्न जोडिन्छ।
NDHS 2022 अनुसार ०–२३ महिनाका बालबालिकामध्ये ५५.३ प्रतिशतले जन्मेको एक घण्टाभित्र स्तनपान सुरु गरेका थिए। त्यस्तै, छ महिनाभन्दा कम उमेरका ५६.४ प्रतिशत शिशु मात्र अघिल्लो दिन exclusive breastfeeding मा थिए। ६–२३ महिनाका बालबालिकामध्ये ७८.२ प्रतिशतले minimum dietary diversity पूरा गरेका थिए। तर त्यही उमेर समूहका ४३.३ प्रतिशत बालबालिकाले अघिल्लो दिन sweet beverage र ६८.७ प्रतिशतले unhealthy food सेवन गरेको तथ्य पनि त्यही सर्वेक्षणले देखाउँछ।
यी तथ्याङ्कले हामीलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छन्- बच्चालाई दूध खुवाउनु मात्र पर्याप्त छैन; सही समयमा, सही तरिकाले र सही अवधिसम्म स्तनपान गराउनु तथा त्यसपछि सही पूरक आहार दिनु आवश्यक छ।
पहेंलो दूध फाल्ने होइन, बचाउने पहिलो खोप पनि हो
प्रसूतिपछि आउने पहिलो पहेंलो बाक्लो दूधलाई धेरै ठाउँमा अझै पनि “फोहोर दूध” वा “पुरानो दूध” भन्ने गलत धारणा पाइन्छ। वास्तवमा यही colostrum नवजातका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। यसमा संक्रमणसँग लड्न सहयोग गर्ने प्रतिरक्षात्मक तत्वहरू हुन्छन्। त्यसैले बच्चा जन्मिएपछि पहिलो पटक आमाको स्तनबाट आउने पहेंलो दूध फाल्नु भनेको प्रकृतिले दिएको महत्वपूर्ण सुरक्षा गुमाउनु हो।
स्वास्थ्य शिक्षामा कहिलेकाहीँ एउटा सरल वाक्यले लामो भाषणभन्दा धेरै काम गर्छ-“पहेंलो दूध फोहोर होइन, बच्चाको पहिलो प्राकृतिक सुरक्षा हो।” यो सन्देश हरेक गर्भवती, हरेक परिवार र हरेक प्रसूति सेवास्थलसम्म पुग्न आवश्यक छ।
६ महिनासम्म पानी पनि नदिने
नेपालजस्तो गर्मी हुने देशमा “बच्चालाई तिर्खा लाग्छ, पानी दिनुपर्छ” भन्ने धारणा अझै सुनिन्छ। तर स्वस्थ शिशुलाई पहिलो छ महिनासम्म exclusive breastfeeding गराइएको अवस्थामा अतिरिक्त पानी आवश्यक हुँदैन। WHO को सिफारिस यही हो। आमाको दूधमा पानीको मात्रा पर्याप्त हुन्छ। त्यसैले छ महिनामुनिका स्वस्थ शिशुलाई पानी, मह, जुस, घ्यू वा अन्य तरल पदार्थ दिने चलनले exclusive breastfeeding लाई कमजोर बनाउन सक्छ।
यसैले सन्देश स्पष्ट हुनुपर्छ—“पहिलो छ महिना—आमाको दूध मात्र।”
स्तनपानले मात्र बच्चा हुर्काउँदैन
स्तनपानको चर्चा गर्दा प्रायः बच्चाको स्वास्थ्यमा मात्र ध्यान जान्छ। तर स्तनपान आमाको स्वास्थ्यसँग पनि जोडिएको छ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूले स्तनपान र आमामा breast cancer तथा ovarian cancer को कम जोखिमबीच सम्बन्ध देखाएका छन्। त्यस्तै, स्तनपानले मातृ स्वास्थ्य र प्रसूति पछिको recovery मा पनि योगदान पुर्याउँछ। The Lancet मा प्रकाशित व्यापक विश्लेषणले स्तनपानलाई बाल तथा मातृ स्वास्थ्यसँगै मानव पूँजी र अर्थतन्त्रसँग जोडेको छ।
स्तनपानको अर्को सुन्दर पक्ष आमा र बच्चाबीचको भावनात्मक सम्बन्ध हो। बच्चाले दूध मात्र पाउँदैन; उसले स्पर्श, सुरक्षा, आवाज र आत्मीयता पनि पाउँछ। त्यसैले स्तनपानलाई केवल पोषणको भाषामा होइन, सम्बन्धको भाषामा पनि बुझ्नुपर्छ।
६ महिनापछि स्तनपान बन्द होइन, खाना थप्ने हो
नेपालमा एउटा अर्को भ्रम छ—“छ महिना पुगेपछि आमाको दूधले काम गर्दैन।” यो बुझाइ गलत हो। छ महिनापछि बच्चाको पोषण आवश्यकता बढ्दै जाने भएकाले विविध र पोषणयुक्त पूरक आहार सुरु गर्नुपर्छ। तर स्तनपान रोक्नु हुँदैन। WHO ले पूरक आहारसँगै दुई वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म स्तनपान जारी राख्न सिफारिस गरेको छ।
यसलाई एउटा वाक्यमा भन्नुपर्दा—“छ महिनामा स्तनपान बन्द गर्ने होइन, थालमा खाना थप्ने हो।”
यही चरणमा नेपालको अर्को चुनौती सुरु हुन्छ। NDHS 2022 मा ६–२३ महिनाका ७८.२ प्रतिशत बालबालिकाले minimum dietary diversity पूरा गरे पनि unhealthy food र sweet beverage को प्रयोग उल्लेखनीय देखिन्छ। यसले देखाउँछ—भविष्यको पोषण समस्या केवल खाना नपुगेर होइन, गलत खाना पुगेर पनि आउन सक्छ।
स्तनपान आमाको मात्र जिम्मेवारी हो?
यदि कुनै आमाले छ महिनासम्म exclusive breastfeeding गर्न सकिनन् भने हामी प्रायः सोध्छौँ—“आमाले किन दूध खुवाइनन्?”
तर अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ—
उनलाई परिवारले कति सहयोग गर्यो?
स्वास्थ्य संस्थाले सही परामर्श दियो?
काम गर्ने ठाउँमा समय र सुविधा थियो?
बच्चाको हेरचाह गर्ने व्यक्तिले आमाको दूधको महत्व बुझेको थियो?
स्तनपानलाई आमाको व्यक्तिगत जिम्मेवारीमा सीमित गर्दा हामी समस्याको आधा भाग मात्र हेर्छौँ। WHO र युनिसेफ ले स्तनपानका लागि स्वास्थ्य संस्था, परिवार, समुदाय र कार्यस्थलको सहयोगलाई महत्वपूर्ण मानेका छन्। विशेषगरी कामकाजी आमाका लागि paid maternity leave, breastfeeding break र उपयुक्त workplace environment स्तनपान निरन्तरताका महत्वपूर्ण आधार हुन्।
त्यसैले अबको बहस—“आमाले दूध खुवाइन् कि खुवाइनन्?” बाट—“समाजले उनलाई दूध खुवाउन कति सहज वातावरण बनायो?” तर्फ लैजान आवश्यक छ।
स्वास्थ्य संस्था : बच्चा जन्माउने ठाउँ मात्र होइन, स्तनपान गराउन सुरु गराउने स्थान पनि हो
बच्चा अस्पतालमा जन्मियो भने सुरक्षित प्रसूति भएर मात्र जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। अस्पतालले आमालाई बच्चासँग छालाको प्रत्यक्ष सम्पर्क (skin-to-skin), पहिलो घण्टाभित्र स्तनपान, सही attachment र feeding technique पनि सिकाउनुपर्छ।
यही अवधारणामा WHO र युनिसेफ ले Baby-Friendly Hospital Initiative (BFHI) मार्फत Ten Steps to Successful Breastfeeding अघि सारेका छन्। नेपालको स्वास्थ्य सेवा विभागले पनि Nutrition Program अन्तर्गत Maternal Baby Friendly Hospital Initiative (MBFHI) लाई समेटेको छ। DoHS Annual Health Report 2080/81 मा IYCF लगायतका पोषण कार्यक्रमसँगै MBFHI लाई उल्लेख गरिएको छ।
तर अब चुनौती “कार्यक्रम छ कि छैन?” भन्दा “कार्यक्रमले व्यवहार परिवर्तन गर्यो कि गरेन?” भन्ने हुनुपर्छ।
अस्पतालबाट घर फर्कंदा आमाले यी कुरा जानेकी छन् कि छैनन्?
बच्चाको सही attachment कसरी गर्ने?
बच्चा भोकाएको संकेत कसरी चिन्ने?
दूध कम भएको जस्तो लाग्दा के गर्ने?
निप्पल दुखेमा कहाँ जाने?
बच्चालाई पानी किन नदिने?
छ महिनापछि पूरक आहार कसरी सुरु गर्ने?
यदि यी प्रश्नको उत्तर आमासँग छैन भने हाम्रो स्वास्थ्य शिक्षा अझै अधुरो छ।
फर्मुला दूधको बहस : दोष होइन, नियमन आवश्यक छ
Formula milk लाई “विष” भनेर चित्रण गर्नु पनि वैज्ञानिक होइन। केही विशेष चिकित्सकीय अवस्थामा यसको आवश्यकता पर्न सक्छ। तर आमाको दूधको विकल्पलाई अनावश्यक रूपमा प्राथमिकता दिने, आक्रामक रूपमा प्रचार गर्ने वा आमालाई भ्रमित गर्ने अभ्यासलाई भने नियन्त्रण गर्नुपर्छ। नेपालमा Mother’s Milk Substitutes (Control of Sale and Distribution) Act, 2049 मार्फत आमाको दूधका विकल्पको बिक्री तथा वितरणलाई नियमन गर्ने कानुनी आधार छ।
अब चुनौती यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन र अनुगमन हो। स्तनपान प्रवर्द्धन भनेको formula प्रयोग गर्ने प्रत्येक आमालाई दोष लगाउनु होइन। बरु हरेक आमाले निर्णय गर्नुअघि सही सूचना पाउने अधिकार सुनिश्चित गर्नु हो।
स्तनपान र नेपालको अर्थतन्त्र
स्तनपानको महत्व स्वास्थ्य क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन। यसमा आर्थिक अर्थ पनि छ। Formula milk किन्न नपर्दा परिवारको खर्च बचत हुन्छ। बोतल, निप्पल र तयारीका अतिरिक्त खर्च घट्छ। स्तनपानका कारण केही संक्रमण तथा स्वास्थ्य समस्याको जोखिम घट्दा उपचार खर्चमा पनि कमी आउन सक्छ। The Lancet ले स्तनपानमा लगानीलाई मानव पूँजीमा उच्च प्रतिफल दिने लगानीका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। विश्वव्यापी अनुमानअनुसार स्तनपानको अपर्याप्तताका कारण अर्थतन्त्रले ठूलो आर्थिक क्षति व्यहोर्न सक्छ। यी तथ्याङ्क नेपालकै प्रत्यक्ष आर्थिक क्षतिको गणना होइनन्, तर स्तनपानको आर्थिक महत्व बुझाउने विश्वव्यापी अनुमान हुन्। यसरी हेर्दा आमाको काखमा सुरु हुने स्तनपान अन्ततः राष्ट्रको उत्पादकत्वसँग जोडिन्छ।
SDG का धेरै लक्ष्यसँग जोडिएको सानो अभ्यास
स्तनपानलाई SDG 3 अर्थात् स्वास्थ्य र कल्याणसँग मात्र जोडेर हेर्नु साँघुरो दृष्टिकोण हुन्छ। यसको सम्बन्ध SDG 2- Zero Hunger सँग छ, किनकि यसले बाल पोषणको आधार तयार गर्छ। SDG 3—Good Health and Well-being सँग छ, किनकि यसले बाल तथा मातृ स्वास्थ्यमा योगदान गर्छ। SDG 4- Quality Education सँग छ, किनकि जीवनको प्रारम्भिक पोषणले मस्तिष्क विकास र सिकाइको आधार तयार गर्छ। SDG 5—Gender Equality सँग छ, किनकि स्तनपान गराउने महिलालाई सम्मान, समय र सुविधा दिनु लैंगिक समानताको प्रश्न पनि हो। अर्थात् एउटा आमाले बच्चालाई दूध खुवाइरहेकी देखिए पनि त्यसको प्रभाव घरको भित्ताभन्दा धेरै परसम्म पुगिरहेको हुन्छ।
अब नेपालले के गर्ने?
नेपालमा नीति छैन भन्ने होइन। कार्यक्रम छैन भन्ने पनि होइन। समस्या धेरै ठाउँमा कार्यक्रम र व्यवहारबीचको दूरी हो। त्यसैले अब केही प्राथमिकता स्पष्ट गर्नुपर्छ :
पहिलो— स्तनपान परामर्श। स्वास्थ्यकर्मीलाई केवल जानकारी होइन, practical counselling र demonstration को सीप आवश्यक छ।
दोस्रो— हरेक प्रसूति सेवास्थलमा Baby-Friendly practice। Caesarean delivery भएका आमालाई समेत सम्भव भएसम्म early skin-to-skin र breastfeeding support दिनुपर्छ।
तेस्रो— कामकाजी आमाको अधिकार। maternity leave, breastfeeding break, सुरक्षित breastfeeding/pumping space र milk storage को सुविधा विस्तार गर्नुपर्छ।
चौथो— परिवारलाई पनि target group बनाउने। आमा मात्र होइन, पति, सासू–ससुरा, हेरचाह गर्ने व्यक्ति र परिवारका अन्य सदस्यलाई पनि शिक्षा दिनुपर्छ।
पाँचौँ— FCHV र समुदायलाई सक्रिय बनाउने। स्वास्थ्य संस्था र घरबीचको दूरी कम गर्न समुदायस्तरीय counselling र follow-up बलियो बनाउनुपर्छ।
छैटौँ— स्थानीय तहमा Golden 1000 Days लाई बजेटसँग जोड्ने। कार्यक्रमको संख्या होइन, परिणाम हेर्ने प्रणाली आवश्यक छ।
सातौँ— डेटालाई नियमित बनाउने। NDHS ले राष्ट्रिय तस्वीर दिन्छ; तर स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रमा early initiation, exclusive breastfeeding, IYCF र कुपोषणको अवस्थालाई नियमित रूपमा हेर्न सक्नुपर्छ।
अन्तिम कुरा : बच्चाको भविष्य काखबाटै सुरु हुन्छ
नेपालले stunting ५७ प्रतिशतबाट २५ प्रतिशतमा झारेर ठूलो उपलब्धि हासिल गरेको छ। तर २५ प्रतिशत अझै पनि एउटा संख्या मात्र होइन—यो लाखौँ सम्भावनाको कथा हो।
कुनै बच्चाको उचाइ उमेरअनुसार कम हुनु केवल उसको शरीरको समस्या होइन; त्यसको पछाडि पोषण, गरिबी, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, खानेपानी, सरसफाइ, मातृ स्वास्थ्य र सामाजिक असमानताको लामो कथा हुन सक्छ। त्यसैले Golden 1000 Days लाई केवल स्वास्थ्य कार्यक्रमको नाममा सीमित गर्नु हुँदैन। यो राष्ट्र निर्माणको पहिलो अध्याय हो। बच्चाले जन्मेको पहिलो घण्टामा पाउने दूधदेखि उसले दुई वर्षमा पाउने पोषणसम्मको यात्रा वास्तवमा उसको जीवनको जग निर्माण गर्ने यात्रा हो।
आमाको दूधले बच्चालाई केवल पेट मात्र भर्दैन यसले उसको प्रतिरक्षा बलियो बनाउँछ, विकासमा योगदान गर्छ, आमासँगको सम्बन्ध गहिरो बनाउँछ र भविष्यको स्वास्थ्यका लागि आधार तयार गर्छ। तर आमालाई पनि सम्झनुपर्छ- स्तनपान गराउनु उसको मात्र जिम्मेवारी होइन। परिवारले साथ दिनुपर्छ। स्वास्थ्यकर्मीले सही ज्ञान दिनुपर्छ। अस्पतालले अनुकूल वातावरण बनाउनुपर्छ। कार्यस्थलले सुविधा दिनुपर्छ। स्थानीय सरकारले लगानी गर्नुपर्छ। राज्यले नीति तथा कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।
विश्व स्तनपान सप्ताहको अवसरमा त्यसैले हामीले केवल “स्तनपान गराऔँ” भन्ने नारा दोहोर्याएर पुग्दैन।
हामीले यस्तो समाज निर्माण गर्नुपर्छ जहाँ—
आमालाई स्तनपान गराउन सिकाइन्छ,
स्तनपान गराउन सहयोग गरिन्छ,
स्तनपान गराउने आमाको सम्मान गरिन्छ,
र हरेक बच्चाले जीवनको सुरुवातमै आफ्नो अधिकारको पोषण पाउँछ।
अन्ततः, राष्ट्रको भविष्य संसद्, विद्यालय वा कार्यालयबाट मात्र निर्माण हुँदैन। त्यसको पहिलो अध्याय आमाको काखमै लेखिन्छ। त्यसैले Golden 1000 Days मा गरिएको लगानी खर्च होइन—भोलिको स्वस्थ, शिक्षित, सक्षम र उत्पादनशील नेपालमा गरिएको लगानी हो।
सन्दर्भ
Department of Health Services. (2025). Annual health report 2080/81. Ministry of Health and Population, Government of Nepal.
Ministry of Health and Population [Nepal], New ERA, & ICF. (2023). Nepal Demographic and Health Survey 2022. Kathmandu, Nepal: Ministry of Health and Population.
युनिसेफ Nepal. (2026). Nutrition. युनिसेफ.
Victora, C. G., Bahl, R., Barros, A. J. D., França, G. V. A., Horton, S., Krasevec, J., Murch, S., Sankar, M. J., Walker, N., & Rollins, N. C. (2016). Breastfeeding in the 21st century: Epidemiology, mechanisms, and lifelong effect. The Lancet, 387(10017), 475–490.
World Health Organization. (2025). Global nutrition targets 2030: Breastfeeding. WHO.
World Health Organization. (2026). World Breastfeeding Week 2026. WHO.
World Health Organization & युनिसेफ. (2018). Implementation guidance: Protecting, promoting and supporting breastfeeding in facilities providing maternity and newborn services: The revised Baby-friendly Hospital Initiative.
