काठमाडौं– बजारमा पाइने खाने तेलको गुणस्तर, शुद्धता र खाद्य सुरक्षालाई थप व्यवस्थित गर्ने उद्देश्यले नेपाल गुणस्तर तथा नापतौल विभागले तोरी, सोयाबिन र सूर्यमुखी तेलका लागि नयाँ मापदण्डको मस्यौदा सार्वजनिक गरेको छ। विभागले यी तीनै प्रकारका तेलका छुट्टाछुट्टै ‘स्पेसिफिकेसन’ सार्वजनिक टिप्पणीका लागि राखेको छ।
नयाँ मापदण्डको मस्यौदामा तेलको बाहिरी स्वरूपदेखि त्यसमा हुन सक्ने अशुद्धता, अम्लीयता, मोइस्चर, धातु, अफ्लाटक्सिन, अवशिष्ट सोल्भेन्ट तथा अन्य रासायनिक गुणसम्मलाई परीक्षणका आधारमा तोक्ने व्यवस्था गरिएको छ।
उपलब्ध तोरी तेलसम्बन्धी अन्तिम मस्यौदाले खाने तेलको शुद्धता केवल ‘तेलको रंग वा स्वाद’मा सीमित नगरी प्रयोगशालाबाट परीक्षण गर्नुपर्ने विभिन्न मापदण्डसमेत तोकेको छ।
तोरी तेलमा के–के हेर्ने?
नेपाल गुणस्तर तथा नापतौल विभागको मस्टर्ड आयल–स्पेसिफिकेसन को अन्तिम मस्यौदाअनुसार तोरीको तेललाई विभिन्न प्रकार र ग्रेडमा वर्गीकरण गरिएको छ।
मस्यौदाले एक्सप्रेस्ड टाइपअन्तर्गत रिफाइन्ड, भर्जिन र एक्सपेलर तथा सोल्भेन्ट–एक्स्ट्र्याक्टेड टाइपअन्तर्गत रिफाइन्ड र ग्रेड–१ गरी पाँच प्रकार उल्लेख गरेको छ।
यीमध्ये एक्सप्रेस्ड टाइपका तेल र सोल्भेन्ट–एक्स्ट्र्याक्टेड टाइपको रिफाइन्ड तेल सिधै खान मिल्ने मानिन्छ। तर सोल्भेन्ट–एक्स्ट्र्याक्टेड टाइपको ग्रेड–१ तेल सिधै खानका लागि नभई रिफाइन्ड तेल बनाउन प्रयोग गर्ने व्यवस्था छ।
तेल सफा र बाहिरी अशुद्धतारहित हुनुपर्ने
मस्यौदाले तोरीको तेल स्पष्ट अर्थात् सफा देखिनुपर्ने र त्यसमा मिसावट, तलछट, निलम्बित तथा अन्य बाहिरी पदार्थ, छुट्टिएको पानी र थपिएको रंग वा फ्लेभरिङ पदार्थ हुनु नहुने व्यवस्था गरेको छ।
त्यसैगरी अर्जिमोन मेक्सिकाना मिसिएको हुनुहुँदैन। तेलको स्वाद र गन्ध स्वीकार्य हुनुपर्नेछ।
तेलको पेरोक्साइड भ्यालु पनि प्रति किलोग्राम १० मिलिइक्विभ्यालेन्ट पेरोक्साइड अक्सिजनभन्दा बढी हुनु नहुने प्रस्ताव गरिएको छ।
तेलको स्पष्टता परीक्षण गर्दा फिल्टर गरिएको नमुनालाई ३० डिग्री सेल्सियसमा २४ घण्टा राखेपछि धमिलोपन नदेखिएमा स्पष्ट मानिनेछ।
गैरखाद्य तेल र मिसावटमा कडाइ
मस्यौदाले तोरीको तेलमा नन–एडिबल आयल तथा मिसावट हुनु नहुने स्पष्ट गरेको छ।
यसका लागि एनएस २१२ को पार्ट–२ अनुसार प्युरिटी टेस्ट गर्नुपर्नेछ। अर्थात् तेलको शुद्धता केवल उत्पादकको दाबीमा होइन, तोकिएको परीक्षण विधिबाट पुष्टि गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ।
अफ्लाटक्सिन ३० माइक्रोग्रामभन्दा बढी हुन नहुने
खाने तेलमा स्वास्थ्यका दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिने अफ्लाटक्सिन का लागि पनि सीमा तोकिएको छ।
मस्यौदाअनुसार तोरीको तेलमा अफ्लाटक्सिन प्रति किलोग्राम ३० माइक्रोग्रामभन्दा बढी हुनुहुँदैन। यसको परीक्षणका लागि आईएसओ १४७१८ वा मस्यौदाको एनेक्स–एमा उल्लेखित विधि प्रयोग गर्नुपर्नेछ।
यसका अतिरिक्त धातुजन्य प्रदूषक तथा पेस्टिसाइड रेसिड्युस सरकारले प्रकाशित गरेको अनिवार्य खाद्य गुणस्तर मापदण्डले तोकेको सीमाभन्दा बढी हुन नहुने व्यवस्था छ।
मोइस्चर र अघुलनशील पदार्थको सीमा
तोरीको तेलमा मोइस्चर एन्ड इन्सोल्युबल इम्प्युरिटिज पनि तोकिएको सीमाभन्दा बढी हुन नहुनेछ।
मस्यौदाको तालिकाअनुसार रिफाइन्ड एक्सप्रेस्ड आयलका लागि यसको अधिकतम सीमा ०.१ प्रतिशत, भर्जिन र एक्सपेलरका लागि ०.२५ प्रतिशत, रिफाइन्ड सोल्भेन्ट–एक्स्ट्र्याक्टेडका लागि ०.१० प्रतिशत र ग्रेड–१ का लागि १ प्रतिशत राखिएको छ।
अम्लीयता पनि मापन गरिने
तोरीको तेलको एसिड भ्यालु का लागि पनि अलग–अलग सीमा प्रस्ताव गरिएको छ।
रिफाइन्ड एक्सप्रेस्ड र रिफाइन्ड सोल्भेन्ट–एक्स्ट्र्याक्टेड तेलमा अधिकतम एसिड भ्यालु ०.५, भर्जिन तेलमा १.५, एक्सपेलर तेलमा ६.० र सोल्भेन्ट–एक्स्ट्र्याक्टेड ग्रेड–१ मा ६.० तोकिएको छ।
त्यस्तै अनसापोनिफाइएबल म्याटरका लागि रिफाइन्ड, भर्जिन, एक्सपेलर र रिफाइन्ड सोल्भेन्ट–एक्स्ट्र्याक्टेड तेलमा अधिकतम १.२ प्रतिशत तथा ग्रेड–१ मा २ प्रतिशत सीमा राखिएको छ।
प्राकृतिक गन्ध दिने तत्व पनि परीक्षण
तोरीको तेलको पहिचान र गुणसँग सम्बन्धित नेचुरल इसेन्सियल आयललाई पनि मापदण्डमा समेटिएको छ।
मस्यौदामा यसलाई एलाइल आइसोथायोसाइनेटका रूपमा मापन गर्ने व्यवस्था छ। भर्जिन र एक्सपेलर प्रकारका तेलमा यसको सीमा अलग–अलग तोकिएको छ।
फ्ल्यास पोइन्टदेखि हेक्सेनसम्म परीक्षण
तेल प्रशोधनमा प्रयोग हुने सोल्भेन्टको अवशेषलाई पनि मस्यौदाले समेटेको छ।
सोल्भेन्ट–एक्स्ट्र्याक्टेड प्रकारका रिफाइन्ड तेलमा हेक्सेन अधिकतम ५ पीपीएम हुनुपर्ने प्रस्ताव गरिएको छ।
यसका साथै तोरीको तेलमा गरिएको पोलिब्रोमाइड टेस्ट नेगेटिभ हुनुपर्ने व्यवस्था छ।
सिसा, आर्सेनिक, क्याडमियम र पाराको सीमा
मस्यौदाले तेलमा टक्सिक मेटल्सको मात्रा पनि तोकेको छ।
लेड (सिसा): अधिकतम ०.१ मिलिग्राम/किलोग्राम
आर्सेनिक: अधिकतम ०.१ मिलिग्राम/किलोग्राम
क्याडमियम: अधिकतम १.० मिलिग्राम/किलोग्राम
मर्क्युरी (कुल पारा): अधिकतम ०.२५ मिलिग्राम/किलोग्राम
यसले खाने तेलको गुणस्तर परीक्षणमा केवल तेलको भौतिक स्वरूप मात्र नभई सम्भावित विषाक्त धातुको उपस्थितिलाई समेत नियमन गर्न खोजेको देखिन्छ।
उपभोक्तालाई झुक्याउने दाबी गर्न नपाइने
नयाँ मस्यौदाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष लेबल र विज्ञापनसँग सम्बन्धित छ।
खाने तेलको प्याकेज, लेबल वा विज्ञापनमा ‘सुपर–रिफाइन्ड’, ‘एक्स्ट्रा–रिफाइन्ड’, ‘माइक्रो–रिफाइन्ड’, ‘डबल–रिफाइन्ड’, ‘अल्ट्रा–रिफाइन्ड’, ‘एन्टी–कोलेस्ट्रोल’, ‘कोलेस्ट्रोल फाइटर’, ‘सुथिङ टु हर्ट’, ‘कोलेस्ट्रोल फ्रेन्ड्ली’ र ‘स्याचुरेटेड फ्याट फ्री’ जस्ता उत्पादनको गुणस्तर बढाइचढाइ गरेर प्रस्तुत गर्ने अभिव्यक्ति प्रयोग गर्न नपाइने प्रस्ताव गरिएको छ।
अर्थात् तेलको गुणस्तरबारे उपभोक्तालाई आकर्षित गर्न वैज्ञानिक आधारबिनाका वा अतिरञ्जित स्वास्थ्यसम्बन्धी दाबी गर्न नदिने व्यवस्था मस्यौदामा राखिएको छ।
‘सिधै खान नमिल्ने’ तेलमा स्पष्ट चेतावनी
सोल्भेन्ट–एक्स्ट्र्याक्टेड टाइपको ग्रेड–१ तोरीको तेल प्रत्यक्ष खाद्य उपभोगका लागि उपयुक्त नमानिएकाले त्यसलाई उपभोक्ताका लागि बनाइएको कन्ज्युमर प्याकमा राख्न नपाइने व्यवस्था छ।
त्यस्तो तेलको लेबलमा कम्तीमा ५० मिलिमिटर अक्षरको आकारमा “नट फर डाइरेक्ट एडिबल कन्जम्प्सन” अर्थात् ‘सिधै खानका लागि होइन’ भन्ने सूचना उल्लेख गर्नुपर्नेछ।
प्याकेजिङमा पनि मापदण्ड
तोरीको तेलका लागि तोकिएका वा उपयुक्त रूपमा बन्द गर्न मिल्ने टिन वा प्लास्टिकका कन्टेनर प्रयोग गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ।
एकपटक प्रयोग भइसकेका टिन वा प्लास्टिक कन्टेनरलाई पुनः खाने तेल तथा बोसोको प्याकेजिङमा प्रयोग गर्न नपाइने मस्यौदामा उल्लेख छ।
लेबलमा के–के खुलाउनुपर्ने?
तेलको कन्टेनरमा नेपाली वा अंग्रेजी भाषामा कम्तीमा यी विवरण उल्लेख गर्नुपर्नेछ:
- तेलको नाम, प्रकार र ग्रेड
- कन्टेनरभित्रको खुद परिमाण
- उत्पादकको नाम र ठेगाना
- दर्ता भएको ट्रेडमार्क भए त्यसको विवरण
- ब्याच वा लट नम्बर
- उत्पादन भएको महिना र वर्ष
- खाद्य सुरक्षा तथा गुणस्तरसम्बन्धी कानुन र नापतौलसम्बन्धी प्रचलित व्यवस्थाले माग गरेका अन्य विवरण।
सोयाबिन तेलमा के हुन्छ?
नेपाल गुणस्तर तथा नापतौल विभागले सोयाबिन आयल–स्पेसिफिकेसनको छुट्टै मस्यौदा पनि सार्वजनिक टिप्पणीका लागि राखेको छ।
तर उपलब्ध कागजातमा सोयाबिन तेलको मस्यौदा समावेश नभएकाले त्यसका एसिड भ्यालु, पेरोक्साइड भ्यालु, मोइस्चर, आयोडिन भ्यालु, टक्सिक मेटल्स वा अन्य संख्यात्मक सीमा अनुमान गरेर उल्लेख गरिएको छैन।
सूर्यमुखी तेलमा के हुन्छ?
त्यसैगरी विभागले सनफ्लावर आयल–स्पेसिफिकेसनको मस्यौदा पनि सार्वजनिक टिप्पणीका लागि राखेको छ।
सूर्यमुखी तेलका लागि पनि प्रयोगशाला परीक्षणमा आधारित गुणस्तरका विभिन्न सूचक समेटिएको छुट्टै मस्यौदा रहेको भए पनि त्यसको मूल पूर्ण पाठ उपलब्ध नभएकाले यहाँ संख्यात्मक सीमा थपिएको छैन।
मापदण्डको मूल उद्देश्य के हो?
समग्रमा हेर्दा नयाँ मस्यौदाले खाने तेलको गुणस्तरलाई बाहिरी रूप, स्वाद र गन्धबाट मात्र मूल्यांकन गर्नेभन्दा प्रयोगशाला परीक्षणबाट पुष्टि गर्न सकिने भौतिक, रासायनिक र खाद्य–सुरक्षा सूचकमा आधारित बनाउन खोजेको देखिन्छ।
तोरी तेलको मस्यौदामा अशुद्धता, पेरोक्साइड भ्यालु, अफ्लाटक्सिन, पेस्टिसाइड रेसिड्युस, टक्सिक मेटल्स, एसिड भ्यालु, मोइस्चर, सोल्भेन्ट रेसिड्यु, प्याकेजिङ र लेबलिङसम्मका विषय समेटिएका छन्।
यससँगै उपभोक्तालाई भ्रमित पार्ने स्वास्थ्यसम्बन्धी दाबी रोक्ने तथा सिधै खान नमिल्ने ग्रेडको तेललाई स्पष्ट रूपमा छुट्याउने व्यवस्था पनि प्रस्ताव गरिएको छ।
ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने यी हाल सार्वजनिक टिप्पणीका लागि राखिएका मस्यौदा हुन्। त्यसैले अन्तिम रूपमा स्वीकृत हुने मापदण्डमा केही प्रावधान वा सीमा परिवर्तन हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ।
