कहिलेकाहीँ हामीलाई औषधिभन्दा पहिले एउटा सहारा चाहिन्छ, चिकित्सकभन्दा पहिले कसैले हाम्रो कुरा बुझिदिएको अनुभूति चाहिन्छ र समस्याको समाधानभन्दा पहिले ‘म मात्र यस्तो अवस्थामा छैन रहेछु’ भन्ने महसुस चाहिन्छ। यस्तो अवस्थामा एउटा राम्रो पुस्तकले मानिसलाई असाधारण मानसिक सहारा दिन सक्छ।
कुनै पुस्तक पढ्दा हामी आफ्नै जीवनको कथा अरू कसैको जीवनमा देख्छौँ। कुनै पात्रको पीडा पढ्दा आफ्नो पीडा सामान्य लाग्न सक्छ। कुनै कविताले मनमा दबिएर बसेको भावनालाई शब्द दिन सक्छ। कुनै आत्मकथाले कठिन परिस्थितिमा पनि जीवन अगाडि बढाउन सकिन्छ भन्ने आशा जगाउन सक्छ। यही सम्भावनालाई व्यवस्थित रूपमा मानसिक स्वास्थ्य र मनोसामाजिक सहयोगसँग जोड्ने अवधारणा हो, बिब्लियोथेरापी ।
तर बिब्लियोथेरापीलाई ‘किताब पढेर सबै मानसिक रोग निको पार्ने उपचार’ भनेर बुझ्नु हुँदैन। यो मानसिक स्वास्थ्यको क्षेत्रमा प्रयोग गर्न सकिने एउटा सहायक तथा संरचित विधि हो, जसलाई आवश्यकता र अवस्थाअनुसार मनोचिकित्सा, परामर्श, औषधि तथा अन्य उपचारसँग जोड्न सकिन्छ।
एउटा पुस्तकबाट सुरु भएको मानसिक यात्राको कथा
सन् २०१७ मा अमेरिकी शिक्षिका एलिजाबेथ रसेल गम्भीर मानसिक तनाव र वैवाहिक जीवनको कठिन अवस्थाबाट गुज्रिरहेको प्रसंग बिब्लियोथेरापीबारे लेखिएका सामग्रीमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। लामो समयको तनाव र डिप्रेसनपछि उनले आफूलाई बुझ्न र मानसिक राहत पाउन पुस्तकको सहारा लिइन्।
विशेषज्ञको सुझावअनुसार आफ्नो परिस्थितिसँग मिल्ने कथा र उपन्यास पढ्दै जाँदा उनले काल्पनिक पात्रहरूको संघर्ष, कमजोरी, निर्णय र परिवर्तनमा आफ्नै जीवनका केही पक्ष देख्न थालिन्। उनको अनुभवको मुख्य पक्ष यही हो—पुस्तकले समस्या हटाइदिएन, तर समस्यालाई हेर्ने उनको दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न मद्दत गर्यो।
यही बिब्लियोथेरापीको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो। पुस्तकले मानिसको जीवनमा प्रत्यक्ष रूपमा निर्णय गरिदिँदैन, बरु उसलाई आफ्ना भावनाहरू बुझ्न, प्रश्न गर्न, नयाँ दृष्टिकोण खोज्न र आफूभित्रका सम्भावनासँग परिचित हुन सहयोग गर्न सक्छ।
बिब्लियोथेरापीबारे भएका अनुसन्धानले विशेषगरी केही प्रकारका डिप्रेसन, चिन्ता र सामान्य मानसिक तनावमा संरचित स्वयं–सहायता पठन सामग्री उपयोगी हुन सक्ने देखाएका छन्।
बिब्लियोथेरापी भनेको के हो?
साधारण भाषामा भन्नुपर्दा, व्यक्तिको मानसिक अवस्था, समस्या वा जीवनको परिस्थितिअनुसार उपयुक्त पुस्तक, कथा, कविता, आत्मकथा वा मनोवैज्ञानिक सामग्री छनोट गरी पढ्ने, त्यसबारे सोच्ने, आफ्ना अनुभवसँग जोड्ने र आवश्यक परे विशेषज्ञ वा समूहसँग छलफल गर्ने प्रक्रियालाई बिब्लियोथेरापी भन्न सकिन्छ।
यसका प्रमुख दुई वटा पाटा रहेको पाइन्छ।
पहिलो : विकासात्मक वा मनोरञ्जनात्मक बिब्लियोथेरापी
यसमा मानिसलाई मानसिक रोग भएको हुनैपर्छ भन्ने छैन। बालबालिका, किशोरकिशोरी, विद्यार्थी, वृद्धवृद्धा वा सामान्य मानिसलाई जीवनका विभिन्न चरणमा आउने तनाव, एक्लोपन, शोक, आत्मविश्वासको कमी वा जीवनका परिवर्तनसँग जुध्न साहित्यको प्रयोग गरिन्छ।
उदाहरणका लागि, अभिभावकसँगको सम्बन्धबारे कथा पढ्ने किशोरले आफ्ना भावनालाई राम्रोसँग बुझ्न सक्छ। प्रियजन गुमाएको व्यक्तिले शोक र पुनःस्थापनासँग सम्बन्धित साहित्य पढ्दा आफू एक्लो नभएको अनुभूति गर्न सक्छ।
दोस्रो : चिकित्सकीय वा संरचित बिब्लियोथेरापी
यसमा पुस्तक वा स्वयं–सहायता सामग्री कुनै निश्चित मानसिक स्वास्थ्य समस्यासँग सम्बन्धित हुन्छ। उदाहरणका लागि डिप्रेसन, चिन्ता, न्यून आत्मसम्मान वा तनाव व्यवस्थापनका लागि संज्ञानात्मक–व्यवहारात्मक उपचार (CBT) मा आधारित पुस्तक पढ्ने, अभ्यास गर्ने, डायरी लेख्ने र निश्चित अवधिपछि प्रगति समीक्षा गर्ने प्रक्रिया हुन सक्छ।
अनुसन्धानमा यस्तो संरचित स्वयं–सहायता बिब्लियोथेरापीको प्रभावबारे विशेष ध्यान दिइएको छ। डिप्रेसनसम्बन्धी यादृच्छिक चिकित्सकीय परीक्षणहरूको व्यवस्थित समीक्षामा वयस्कहरूमा लामो अवधिसम्म डिप्रेसनका लक्षणहरू घटेको प्रमाण भेटिएको थियो।
किताबले मानसिक स्वास्थ्यमा कसरी सहयोग गर्न सक्छ?
किताबले मानिसको मानसिक स्वास्थ्यमा विभिन्न तरिकाले सकारात्मक सहयोग पुर्याउन सक्छ। कथा, उपन्यास, कविता, आत्मकथा वा आत्म–सहायता पुस्तक पढ्दा व्यक्तिले आफ्ना भावना, विचार र समस्यालाई नयाँ दृष्टिकोणबाट बुझ्ने अवसर पाउँछ।
आफूजस्तै संघर्ष गरिरहेका पात्रका अनुभव पढ्दा ‘म मात्र यस्तो अवस्थामा छैन’ भन्ने अनुभूति हुन सक्छ, जसले एक्लोपन र निराशा कम गर्न सहयोग गर्छ। साहित्यले दबिएका भावना पहिचान गर्न र व्यक्त गर्न मद्दत गर्नुका साथै तनाव, चिन्ता र नकारात्मक सोचबाट केही समय ध्यान हटाएर मनलाई शान्त बनाउन सक्छ।
प्रेरणादायी जीवनकथा र संघर्षका कथाले आशा, आत्मविश्वास र कठिन परिस्थितिसँग सामना गर्ने क्षमता अर्थात् रेजिलेन्स विकास गर्न प्रेरित गर्न सक्छन्। त्यस्तै, संज्ञानात्मक–व्यवहारात्मक उपचार (CBT) मा आधारित स्वयं–सहायता पुस्तकहरूले नकारात्मक सोच पहिचान गर्न, व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन र समस्या समाधान गर्ने सीप विकास गर्न सहयोग गर्न सक्छन्।
तर पुस्तक पढ्नु मानसिक रोगको पूर्ण उपचार भने होइन। गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य समस्यामा विशेषज्ञको परामर्श र आवश्यक उपचारसँगै यसलाई सहायक विधिका रूपमा प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ।
बिब्लियोथेरापीको प्रभाव केवल ‘पढ्नु’ मा मात्र निर्भर हुँदैन। यसको प्रभावका पछाडि केही मनोवैज्ञानिक प्रक्रियाहरू रहेको पाइन्छ।
आफू एक्लो नभएको अनुभूति
डिप्रेसन, शोक, सम्बन्ध विच्छेद, असफलता, पारिवारिक समस्या वा लामो समयको एक्लोपनबाट गुज्रिरहेको मानिसले आफूले भोगिरहेको पीडा अरूले बुझ्न सक्दैनन् भन्ने महसुस गर्न सक्छ।
कतिपय अवस्थामा उसलाई ‘मेरो जीवनमा मात्र यस्तो भइरहेको छ’, ‘मलाई कसैले बुझ्दैन’, ‘मेरो दुःख अरूले देख्दैनन्’ भन्ने भावना पनि आउन सक्छ। यस्तो सोचले मानिसलाई समाज र आफन्तबाट अझ टाढा लैजान सक्छ र एक्लोपनको अनुभूति झनै गहिरो बनाउन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा साहित्यले एउटा अदृश्य साथीको भूमिका खेल्न सक्छ। कथा, उपन्यास वा आत्मकथामा आफूजस्तै दुःख, संघर्ष, असफलता वा अन्योलबाट गुज्रिरहेको पात्र भेट्दा पाठकले ‘म मात्र यस्तो रहेनछु’ भन्ने अनुभूति गर्न सक्छ।
उदाहरणका लागि, आफ्नो प्रियजन गुमाएको व्यक्तिले शोकसँग संघर्ष गरिरहेको पात्रको कथा पढ्दा उसले आफूले अनुभव गरिरहेको पीडा अस्वाभाविक होइन भन्ने बुझ्न सक्छ। त्यस्तै, सम्बन्ध टुटेको व्यक्तिले कुनै उपन्यासको पात्रले पनि त्यस्तै पीडा भोगेको र क्रमशः आफ्नो जीवनलाई पुनः व्यवस्थित गरेको पढ्दा भविष्यप्रति आशावादी बन्न सक्छ।
यसलाई मनोविज्ञानमा Identification (आत्मपहिचान) अर्थात् पात्रसँग आफ्नो अनुभवको सम्बन्ध स्थापित गर्नु भन्न सकिन्छ। पाठकले पात्रको भावना, डर, कमजोरी, संघर्ष र निर्णयमा आफ्नै जीवनका केही अंश देख्न सक्छ। पात्रको यात्रा पढ्दै जाँदा पाठकले आफ्ना भावनालाई बाहिरबाट हेर्ने अवसर पाउँछ। यसले आफूभित्र दबिएका भावनालाई पहिचान गर्न र स्वीकार गर्न पनि सहयोग गर्न सक्छ।
उदाहरणका लागि, कुनै किशोर आफू पढाइमा असफल भएको कारण आफूलाई अरूभन्दा कमजोर ठानिरहेको छ भने असफलतासँग संघर्ष गरेर पुनः सफल भएको पात्रको कथा पढ्दा उसले ‘असफल हुनु भनेको जीवन समाप्त हुनु होइन’ भन्ने नयाँ दृष्टिकोण पाउन सक्छ।
त्यस्तै, लामो समयदेखि एक्लोपन महसुस गरिरहेको वृद्ध व्यक्तिले आफ्नो उमेरकै पात्रको संस्मरण पढ्दा आफ्ना अनुभवहरू अरू मानिसको जीवनसँग पनि मिल्दाजुल्दा रहेछन् भन्ने महसुस गर्न सक्छ।
साहित्यको अर्को महत्वपूर्ण शक्ति भनेको भावनालाई नाम दिन सक्नु हो। आफूले के महसुस गरिरहेको छु भन्ने स्पष्ट रूपमा भन्न नसकिरहेको अवस्थामा पुस्तकको पात्रले त्यही भावनालाई शब्दमा व्यक्त गरेको भेटिन सक्छ। त्यसपछि पाठकले ‘मलाई पनि वास्तवमा यस्तै भइरहेको रहेछ’ भनेर आफ्नो भावनालाई बुझ्न सक्छ। भावनालाई पहिचान र स्वीकार गर्न सक्नु मानसिक स्वास्थ्यको यात्रामा महत्वपूर्ण कदम हो।
तर यहाँ एउटा कुरा ध्यान दिनुपर्छ, पुस्तक पढेर मात्रै एक्लोपन वा डिप्रेसन सधैँ हट्छ भन्ने होइन। यसको प्रभाव व्यक्तिको अवस्था, पुस्तकको उपयुक्तता र पढाइपछि हुने आत्मचिन्तन तथा सामाजिक संवादमा निर्भर हुन सक्छ। त्यसैले बिब्लियोथेरापीमा पढ्ने मात्र होइन, पढेको कुरा मनन गर्ने र आवश्यक परे अरूसँग छलफल गर्ने प्रक्रिया पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
यसरी हेर्दा, एउटा राम्रो पुस्तकले पाठकलाई केवल कथा सुनाउँदैन, उसलाई ‘तिम्रो पीडा केवल तिम्रो मात्र होइन, अरू मानिसहरूले पनि यस्तै बाटो पार गरेका छन्’ भन्ने मौन सन्देश दिन सक्छ। कहिलेकाहीँ यही अनुभूतिले मानिसलाई आफ्नो दुःखसँग सामना गर्ने साहस र अगाडि बढ्ने आशा दिन सक्छ।
धेरै मानिसले आफू दुःखी, रिसाएको वा डराएको कुरा व्यक्त गर्न सक्दैनन्। तर एउटा कविता वा कथाको पात्रले त्यही भावना व्यक्त गरेको भेट्दा मानिसले आफ्नो भावनालाई पहिचान गर्न सक्छ।
एउटै घटनालाई फरक मानिसले फरक ढंगले हेर्न सक्छ। साहित्यले जीवनको अर्को दृष्टिकोण देखाउँछ। यसले समस्या समाधान नगरे पनि समस्याप्रतिको सोच बदल्न सक्छ।
गम्भीर कठिनाइबाट गुज्रिरहेका मानिसका लागि ‘अब के गर्ने?’ भन्दा ‘किन अगाडि बढ्ने?’ भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। जीवनका कठिन अनुभवबाट अर्थ खोज्ने साहित्यले मानिसलाई आशा प्रदान गर्न सक्छ।
पुस्तक पढेपछि ‘यदि म त्यो पात्र भएको भए के गर्थें?’ वा ‘मेरो जीवनमा पनि यस्तो परिस्थिति छ कि?’ भनेर सोच्दा आत्मचिन्तन बढ्न सक्छ। पुस्तक एक्लै पढ्दा एउटा अनुभव हुन्छ, त्यही पुस्तकबारे अरूसँग छलफल गर्दा अर्को अनुभव हुन्छ।
त्यसैले पुस्तक क्लब, पठन समूह वा पुस्तक छलफल बिब्लियोथेरापीको महत्वपूर्ण पक्ष बन्न सक्छ। यसले सामाजिक सम्बन्धको विस्तार गराउँदै व्यक्तिमा एक प्रकारको आत्मविश्वास बढाउन मद्दत गर्न सक्छ।
बिब्लियोथेरापीको पक्षमा केही वैज्ञानिक प्रमाण उपलब्ध छन्। जस्तै, डिप्रेसनसम्बन्धी सन् २०१७ को व्यवस्थित समीक्षाले आठ वटा अध्ययनमा १ हजार ३ सय ४७ सहभागीको तथ्याङ्क समीक्षा गरेको थियो। वयस्क सहभागी भएका धेरै अध्ययनमा पुनःजाँच अवधिमा डिप्रेसनका लक्षणहरू घटेको देखिएको थियो।
बालबालिका तथा किशोरकिशोरीमा गरिएको अर्को मेटा–विश्लेषणमा आठ अध्ययन र ९ सय ७९ सहभागी समावेश थिए। अध्ययनले नियन्त्रण समूहको तुलनामा बिब्लियोथेरापी प्रयोग गर्ने व्यक्तिहरूमा डिप्रेसन र चिन्ताका लक्षण कम गर्न केही सकारात्मक प्रभाव देखाएको थियो।
त्यस्तै, स्वयं–सहायता (सेल्फ–हेल्प) सम्बन्धी विभिन्न अध्ययनहरूको समग्र विश्लेषण (मेटा–विश्लेषण) ले भावनात्मक तथा मानसिक समस्याबाट पीडित व्यक्तिहरूमा स्वयं–सहायता विधिहरू, जसमा बिब्लियोथेरापी पनि समावेश हुन्छ, कुनै उपचार नपाएका वा उपचारको प्रतीक्षामा रहेका व्यक्तिहरूको तुलनामा लक्षणहरू कम गर्न र मानसिक अवस्थामा सुधार ल्याउन बढी प्रभावकारी भएको तथ्य देखाएको छ।
बिब्लियोथेरापीको अर्थ ‘किताब नै औषधि हो’ भन्ने होइन, बरु केही अवस्थामा पुस्तकमा आधारित संरचित मनोवैज्ञानिक अभ्यास उपचारको उपयोगी सहायक हुन सक्छ भन्ने हो।
बिब्लियोथेरापीलाई व्यवस्थित रूपमा प्रयोग गर्ने चर्चित उदाहरणमध्ये बेलायतको बुक्स अन प्रिस्क्रिप्सन (स्वास्थ्यकर्मीको सिफारिसमा पुस्तक उपलब्ध गराउने) कार्यक्रम हो। बेलायतमा केही पुस्तकालय तथा स्वास्थ्य सेवाले मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी प्रमाणमा आधारित सेल्फ–हेल्प पुस्तकलाई पुस्तकालयमार्फत उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरेका छन्।
एनएचएससँग सम्बन्धित सेवाहरूले एन्जाइटी, डिप्रेसन, जुनूनी–बाध्यकारी विकार (ओसीडी), सामाजिक एन्जाइटी, न्यून आत्मसम्मान, तनाव तथा क्रोध व्यवस्थापनलगायत समस्याका लागि विशेषज्ञहरूले छनोट गरेका पुस्तकहरू उपलब्ध गराउने गरेका छन्। कतिपय पुस्तक संज्ञानात्मक–व्यवहारात्मक उपचार (सीबीटी) का अवधारणामा आधारित छन्।
यस प्रणालीको सुन्दर पक्ष के हो भने मानसिक स्वास्थ्य सेवा र पुस्तकालयबीच सम्बन्ध स्थापित हुन्छ।
डाक्टर/थेरापिस्ट → उपयुक्त पुस्तकको सिफारिस → पुस्तकालय → पुस्तक → पढाइ र अभ्यास → आवश्यक परे पुनः विशेषज्ञसँग सम्पर्क।
यसले पुस्तकालयलाई केवल पुस्तक राख्ने ठाउँ होइन, स्वास्थ्य र सुस्वास्थ्यलाई सहयोग गर्ने सामुदायिक संस्थाका रूपमा पनि स्थापित गर्छ।
वेल्समा पनि स्वास्थ्यकर्मीले उपयुक्त सेल्फ–हेल्प पुस्तक सिफारिस गर्न सक्ने र स्थानीय पुस्तकालयबाट निश्चित अवधिका लागि पुस्तक उपलब्ध गराउने व्यवस्था रहेको छ।
केही पुस्तकमा आफ्नो अवस्था आफैँ मूल्याङ्कन गर्ने प्रश्नावली, विभिन्न अभ्यास तथा दैनिक अनुभव र प्रगति लेखेर राख्ने डायरीका नमुनासमेत दिइएका हुन्छन्।
कस्ता पुस्तक बिब्लियोथेरापीमा प्रयोग गर्न सकिन्छ?
बिब्लियोथेरापीमा प्रयोग हुने पुस्तकहरूको प्रकार समस्या र उद्देश्यअनुसार फरक हुन्छ।
सीबीटीमा आधारित पुस्तक
यहाँ सीबीटी अर्थात् संज्ञानात्मक–व्यवहारात्मक उपचार हो। डिप्रेसन, एन्जाइटी र नकारात्मक सोच व्यवस्थापनका लागि सीबीटीमा आधारित सेल्फ–हेल्प पुस्तक उपयोगी हुन सक्छ।
उदाहरण:
Mind Over Mood – डेनिस ग्रिनबर्गर र क्रिस्टिन ए. पाडेस्की
Overcoming Low Self-Esteem – मेलानी फेनेल
Coping With Fears and Phobias – वारेन म्यान्सेल
यीमध्ये केही पुस्तकहरू बेलायतको ‘रिडिङ वेल’ कार्यक्रमको सिफारिस गरिएको पुस्तक सूचीमा समावेश गरिएका छन्।
नेपाली साहित्यको सन्दर्भमा नेपाली कथा, उपन्यास, कविता र आत्मकथाले आत्मचिन्तन, भावनात्मक अभिव्यक्ति, आशा, रेजिलेन्स र समस्यालाई फरक दृष्टिकोणबाट हेर्न सहयोग गर्न सक्छन्।
उदाहरणका रूपमा:
बीपी कोइरालाका कथा तथा उपन्यासहरू — मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व र मानवीय भावनाबारे सोच्न।
पारिजातको ‘शिरीषको फूल’ — एक्लोपन, जीवनप्रतिको दृष्टिकोण र मानवीय सम्बन्धबारे आत्मचिन्तन गर्न।
गुरुप्रसाद मैनालीका कथा — सामाजिक तथा पारिवारिक सम्बन्धका अनुभवसँग जोडिन।
भूपी शेरचनका कविता — जीवन, समाज र व्यक्तिगत अनुभूतिबारे सोच्न।
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका कविता तथा निबन्ध — आशा, जीवन र मानवीय संवेदनासँग जोडिन।
विभिन्न आत्मकथा तथा संस्मरण — कठिन परिस्थितिबाट अगाडि बढ्ने अनुभव बुझ्न।
यी पुस्तकहरूलाई ‘बिब्लियोथेरापीमा प्रयोग गर्न सकिने नेपाली साहित्य’ भन्नु उचित हुन्छ।
आत्मकथा र जीवनकथा
कठिन परिस्थितिका बीच पनि मानिसले जीवनमा आशा र उद्देश्य खोज्दै कसरी अगाडि बढ्न सक्छ भन्ने देखाउने आत्मकथा तथा जीवनकथाहरूले व्यक्तिमा विपरीत परिस्थितिसँग जुध्ने क्षमता अर्थात् रेजिलेन्स विकास गर्न प्रेरणा दिन सक्छन्।
यस्ता कृतिले पाठकलाई कठिनाइ जीवनको अन्त्य होइन, बरु त्यसलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट बुझ्ने र सामना गर्ने अवसर पनि हुन सक्छ भन्ने सन्देश दिन्छन्।
यसको चर्चित उदाहरण अस्ट्रियाली मनोचिकित्सक भिक्टर फ्रान्कलको Man's Search for Meaning हो। नाजी यातना शिविरमा आफूले भोगेको चरम पीडा र अमानवीय परिस्थितिको अनुभवसँगै फ्रान्कलले मानिसले अत्यन्त कठिन अवस्थामा पनि जीवनको अर्थ र उद्देश्य खोज्न सक्ने विचार प्रस्तुत गरेका छन्।
उनका अनुसार परिस्थितिलाई सधैँ मानिसले नियन्त्रण गर्न नसके पनि त्यसप्रति आफ्नो दृष्टिकोण र प्रतिक्रिया भने केही हदसम्म छनोट गर्न सक्छ। यही कारणले यो पुस्तक कठिन परिस्थिति, निराशा र जीवनको अर्थबारे सोचिरहेका पाठकका लागि प्रेरणादायी बन्न सक्छ।
बेलायतको ‘रिडिङ वेल’ जस्ता स्वास्थ्यसम्बन्धी पठन कार्यक्रमका केही सिफारिसमा पनि फ्रान्कलको कृतिलाई कठिन अवस्थामा जीवनको उद्देश्य र आशा खोज्न सहयोग गर्ने साहित्यका रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ।
त्यसैगरी, झमक घिमिरेको ‘जीवन काँडा कि फूल’ पनि नेपाली साहित्यमा बिब्लियोथेरापीको एउटा प्रेरणादायी उदाहरण बन्न सक्छ। आफ्नो जीवनमा आएका अनेकौँ शारीरिक तथा सामाजिक चुनौतीका बाबजुद उनले खुट्टाका औँलाको सहायताले लेखनको संसारमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाइन्।
उनको आत्मकथाले कठिन परिस्थिति आए पनि मानिसभित्रको इच्छाशक्ति, आत्मविश्वास, सिर्जनात्मकता र निरन्तर प्रयासले नयाँ सम्भावनाका ढोका खोल्न सक्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
यस्तो जीवनकथा पढ्दा कठिन परिस्थितिमा रहेका पाठकले आफ्नै क्षमतालाई नयाँ दृष्टिले हेर्न र ‘मसँग के छैन?’ भन्दा ‘मसँग जे छ, त्यसलाई कसरी उपयोग गर्न सक्छु?’ भन्ने सोच विकास गर्न प्रेरणा पाउन सक्छन्।
यही कारणले ‘जीवन काँडा कि फूल’ जस्ता आत्मकथा मानसिक तथा भावनात्मक कल्याणका लागि गरिने संरचित पठनमा उपयोगी साहित्यिक सामग्री बन्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ।
तर कुनै पुस्तकलाई ‘यो रोगको उपचार हो’ भनेर प्रयोग गर्नु हुँदैन। पुस्तकको उपयुक्तता व्यक्तिको अवस्था र उद्देश्यअनुसार हेर्नुपर्छ।
बिब्लियोथेरापीका लागि पुस्तक छनोट
उपन्यास र कथाले मानिसलाई अरूको दृष्टिकोणबाट जीवन हेर्न सिकाउन सक्छन्। उदाहरणका लागि, एक्लोपन, सम्बन्ध, मृत्यु, परिवार, क्षमा, वृद्धावस्था वा जीवनको अर्थसँग सम्बन्धित उपन्यासले पाठकलाई आफ्नो जीवनबारे सोच्न प्रेरित गर्न सक्छ।
कविता बिब्लियोथेरापीको अत्यन्त महत्वपूर्ण माध्यम हुन सक्छ। छोटो शब्दमा गहिरो भाव व्यक्त हुने भएकाले कविता शोक, एक्लोपन, प्रेम, वियोग, आशा र पहिचानजस्ता विषयमा आत्मचिन्तनको माध्यम बन्न सक्छ।
नेपालमा त कविता बिब्लियोथेरापीको विशेष सम्भावनायुक्त विधा हो, किनकि नेपाली समाजमा कविता, गीत, भजन, लोकगीत र मौखिक साहित्यको गहिरो सांस्कृतिक सम्बन्ध छ।
उदाहरणका लागि प्रेम, वियोग, संघर्ष, गरिबी, सामाजिक विभेद, परिवार, वृद्धावस्था, मृत्यु, आशा, प्रकृति र जीवनको अर्थबारे लेखिएका कथा तथा कवितालाई गाइडेड रिडिङ (निर्देशित पठन कार्यक्रम) का रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
कुनै वृद्ध व्यक्तिलाई आफ्नै बाल्यकाल सम्झाउने कथा पढाएर त्यसबारे कुराकानी गर्न सकिन्छ। जीवनसाथी गुमाएको व्यक्तिसँग शोक र स्मृतिसँग सम्बन्धित कविता पढेर भावनात्मक संवाद सुरु गर्न सकिन्छ। किशोरकिशोरीलाई उनीहरूको उमेरसँग सम्बन्धित पात्रका कथा पढाएर आत्मपहिचान, मित्रता, असफलता र भविष्यका विषयमा छलफल गर्न सकिन्छ।
यसरी पुस्तक थेरापीको विषयवस्तु मात्र होइन, संवाद सुरु गर्ने माध्यम पनि बन्न सक्छ।
गलत पुस्तकले समस्या बढाउन सक्छ
बिब्लियोथेरापीमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण सावधानी भनेकै उपयुक्त पुस्तक छनोट हो। हरेक पुस्तक सबैका लागि उपयुक्त हुँदैन। विशेषगरी खानपानसम्बन्धी विकार, आत्म–क्षति, लत वा दुर्व्यसन तथा मानसिक आघातजस्ता संवेदनशील अवस्थाका व्यक्तिका लागि पुस्तक छनोट गर्दा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ।
पुस्तक छनोट गर्दा व्यक्तिको उमेर, मानसिक अवस्था, समस्या, पढ्ने क्षमता, सांस्कृतिक पृष्ठभूमि, भाषिक सहजता, पुस्तकको विषयवस्तु तथा ट्रिगरिङ कन्टेन्ट अर्थात् संवेदनशील वा मानसिक आघात उत्पन्न गर्न सक्ने सामग्रीजस्ता पक्षलाई विचार गर्नुपर्छ।
गम्भीर डिप्रेसन, साइकोसिस, बाइपोलार डिसअर्डर, आत्महत्याको विचार, गम्भीर दुर्व्यसन वा अन्य जटिल मानसिक अवस्थामा पुस्तकलाई विशेषज्ञ उपचारको विकल्प बनाउनु हुँदैन। यस्ता अवस्थामा आवश्यक मनोचिकित्सा, परामर्श वा औषधि उपचारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ र बिब्लियोथेरापीलाई विशेषज्ञको सल्लाहमा सहायक विधिका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
बिब्लियोथेरापी र पुस्तकालयको सम्बन्ध
बिब्लियोथेरापीको विकासमा पुस्तकालयको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन सक्छ। सामान्यतया अस्पताललाई उपचारको ठाउँ र पुस्तकालयलाई ज्ञानको ठाउँ मानिन्छ। तर आधुनिक अवधारणामा पुस्तकालय हेल्थ–प्रमोटिङ कम्युनिटी स्पेस अर्थात् स्वास्थ्य प्रवर्द्धन गर्ने सामुदायिक स्थलका रूपमा पनि विकास हुन सक्छ।
बेलायतका उदाहरणले स्वास्थ्य सेवा र सार्वजनिक पुस्तकालयबीच सहकार्य सम्भव रहेको देखाउँछन्। राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा (एनएचएस) का केही कार्यक्रमअन्तर्गत स्वास्थ्यकर्मीले सिफारिस गरेका पुस्तक स्थानीय पुस्तकालयबाट निःशुल्क लिन सकिने व्यवस्था गरिएको छ।
नेपालमा पनि स्थानीय आवश्यकता, उपलब्ध स्रोत र समुदायको अवस्थाअनुसार यस्तो मोडल विकास गर्न सकिन्छ। स्वास्थ्य संस्था, विद्यालय, स्थानीय तह र पुस्तकालयबीच सहकार्य गरेर प्रमाणमा आधारित पुस्तकको छनोट, निर्देशित पठन, पठन समूह तथा पुस्तक छलफलजस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
नेपालमा बिब्लियोथेरापीको सम्भावना
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य सेवाको आवश्यकता ठूलो रहेको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) ले सन् २०२६ मा सार्वजनिक गरेको नेपालको मानसिक स्वास्थ्यमा लगानीसम्बन्धी प्रतिवेदन (मेन्टल हेल्थ इन्भेस्टमेन्ट केस) ले अवसाद (डिप्रेसन), चिन्ता (एन्जाइटी), मनोविकृति (साइकोसिस), द्विध्रुवीय विकार (बाइपोलार डिसअर्डर), मिर्गी (एपिलेप्सी) तथा मदिरा सेवनसम्बन्धी विकार (अल्कोहल युज डिसअर्डर) लगायतका मानसिक तथा न्युरोलोजिकल अवस्थालाई नेपालको महत्वपूर्ण स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा औँल्याएको छ।
यसले मानसिक स्वास्थ्यलाई केवल व्यक्तिगत समस्या नभई सार्वजनिक स्वास्थ्य, सामाजिक कल्याण र देशको समग्र विकाससँग जोडिएको महत्वपूर्ण विषयका रूपमा लिनुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ।
उक्त प्रतिवेदनमा उद्धृत राष्ट्रियस्तरको अध्ययन (नेसनवाइड स्टडी) अनुसार १८ देखि ६५ वर्ष उमेर समूहका वयस्कमा चिन्ता (एन्जाइटी) को कच्चा प्रचलन दर (क्रुड प्रिभिलेन्स) २२.७ प्रतिशत र अवसाद (डिप्रेसन) को ११.७ प्रतिशत रहेको देखिएको थियो।
यी तथ्याङ्कले नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याको अवस्था गम्भीर रहेको र मानसिक स्वास्थ्य सेवाको पहुँचलाई अझ विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछन्।
नेपालले पछिल्ला वर्षहरूमा मानसिक स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्ने दिशामा विभिन्न प्रयास पनि अघि बढाएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) का अनुसार नेपाल सन् २०२१ मा डब्लुएचओ स्पेसल इनिसिएटिभ फर मेन्टल हेल्थमा सहभागी भएको हो। यस पहलअन्तर्गत मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा एकीकृत गर्ने, स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने तथा स्थानीय तहसम्म मानसिक स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्ने प्रयास भइरहेको छ।
यस्तो अवस्थामा बिब्लियोथेरापीलाई महँगा उपकरण वा जटिल पूर्वाधार आवश्यक नपर्ने, समुदायस्तरमा सञ्चालन गर्न सकिने र विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था तथा पुस्तकालयसँग जोड्न सकिने पूरक मनोसामाजिक हस्तक्षेपका रूपमा अध्ययन तथा विकास गर्न सकिन्छ।
खासगरी प्रमाणमा आधारित पुस्तक, निर्देशित पठन, सामूहिक पठन तथा पुस्तक छलफललाई मानसिक स्वास्थ्य सेवासँग जोड्न सकेमा सीमित स्रोत भएका समुदायमा समेत यसले उपयोगी सहायक भूमिका खेल्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ।
मानसिक स्वास्थ्य समस्याले व्यक्तिको व्यक्तिगत जीवनमा मात्र असर पार्दैन; यसले परिवार, रोजगारी, शिक्षा, सामाजिक सम्बन्ध तथा समग्र उत्पादकत्वमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले मानसिक स्वास्थ्य प्रवर्द्धनका लागि अस्पताल र औषधिमा मात्र निर्भर नभई परामर्श, समुदायमा आधारित सेवा, विद्यालय तथा पुस्तकालयजस्ता सार्वजनिक संस्थामार्फत गरिने मनोसामाजिक सहयोगका वैकल्पिक तथा पूरक उपायको विकासमा समेत ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ।
यस अर्थमा बिब्लियोथेरापीलाई ‘किताब पढेर रोग निको पार्ने’ सरल अवधारणाका रूपमा होइन, प्रमाणमा आधारित, उपयुक्त पुस्तकको छनोट, निर्देशित पठन, आत्मचिन्तन र आवश्यकताअनुसार विशेषज्ञको सहयोगसँग जोडिएको पूरक मनोसामाजिक विधिका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
