काठमाडौं- बिपिन अधिकारीद्वारा लिखित पुस्तक ‘डायरीज़ इन ग्लोबल हेल्थ- अ साउदर्न पर्स्पेक्टिभ’ हिजो औपचारिक रूपमा सार्वजनिक गरिएको छ। ऐतिहासिक स्थल महांकालस्थानबाट स्थानान्तरण भई नयाँ स्थानमा सञ्चालनमा आएको पुस्तक पसल ‘एजुकेशनल इन्टरप्राइज’ मा आयोजित विमोचन कार्यक्रममा उक्त पुस्तक सार्वजनिक गरिएको हो।
कार्यक्रमको सह–अध्यक्षता एजुकेशनल इन्टरप्राइज का सञ्चालक मोहन श्रेष्ठ र वरिष्ठ पत्रकार दिलभूषण पाठकले गरेका थिए। लेखक बिपिन अधिकारी र कार्यक्रम सञ्चालक विजय श्रेष्ठको सहकार्यमा कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो। स्वास्थ्य, शैक्षिक क्षेत्र, नीति निर्माण, विकास क्षेत्र तथा विद्यार्थी समुदायबाट विविध पृष्ठभूमिका सहभागीहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति रहेको कार्यक्रममा पुस्तकप्रति बढ्दो चासो देखिएको थियो।
विश्व स्वास्थ्यलाई हेर्ने पुस्तकको विशिष्ट दृष्टिकोण (जहाँ बाँचिएका अनुभव, आवाज र ज्ञानप्रतिको उत्तरदायित्वलाई केन्द्रमा राखिएको छ)का कारण यसले विशेष ध्यान आकर्षित गर्दै आएको छ।
‘डायरीज़ इन ग्लोबल हेल्थ’ ले विश्व स्वास्थ्यलाई बुझ्ने परम्परागत ढाँचालाई चुनौती दिँदै तथ्यांक, नीति संक्षेप र प्राविधिक संरचनाभन्दा पर गएर यसलाई बाँचिएको यथार्थका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। शरीर, सीमा, संस्था र दैनिक संघर्षमार्फत अनुभूत हुने विश्व स्वास्थ्यको वास्तविकतालाई पुस्तकले उजागर गरेको छ। क्लिनिकल, अनुसन्धान तथा नीति तहका व्यक्तिगत र व्यावसायिक अनुभवहरू समेट्दै, स्वास्थ्य केवल जैविक विषय मात्र नभई शक्ति, असमानता, कलङ्क र सामाजिक संरचनाबाट पनि प्रभावित हुने तथ्यलाई पुस्तकले स्पष्ट पारेको छ।
विमोचन समारोहमा बोल्दै लेखक बिपिन अधिकारीले विश्व स्वास्थ्यलाई केवल विज्ञहरूका लागि सीमित, अमूर्त वा टाढाको क्षेत्रका रूपमा हेर्न नहुनेमा जोड दिए। उनले भने, 'विश्व स्वास्थ्य बाँचिन्छ, क्लिनिक र प्रयोगशालामा, सीमापारका यात्राहरूमा, टाढा बनाइएका तर नजिकै अनुभूत हुने नीतिगत निर्णयहरूमा। यी अनुभवहरू लेखिन, नाम दिइन र साझा गरिन आवश्यक छन्।'
लेखकका अनुसार लेखन संस्थागत शक्ति वा उच्च शैक्षिक पद भएकाहरूमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। चिकित्सक र गैर–चिकित्सक, प्रयोगशाला वैज्ञानिक, नीति विज्ञ, विद्यार्थी तथा समुदायस्तरमा काम गर्ने सबैका आवाज महत्वपूर्ण छन्। साना वा सामान्य देखिने कथाहरूले पनि प्रायः अदृश्य रहने दैनिक यथार्थलाई प्रतिनिधित्व गर्ने पुस्तकको तर्क छ।
कार्यक्रममा पुस्तकले ज्ञानको प्रभुत्व र ज्ञानशास्त्र (इपिस्टेमोलोजी) सम्बन्धी प्रश्नहरू कसरी उठाएको छ भन्ने विषयमा पनि चर्चा गरिएको थियो। वक्ताहरूले विश्व स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञान ऐतिहासिक रूपमा पश्चिमी संस्था र दृष्टिकोणद्वारा निर्देशित हुँदै आएको सन्दर्भ उल्लेख गरे।
यसै सन्दर्भमा लेखकले ‘एपिस्टेमिक इन्डेब्टेडनेस’ अर्थात् ज्ञानप्रतिको ऋणबोधको अवधारणा प्रस्तुत गर्दै, हामीले लाभ लिएका ज्ञान प्रणालीलाई स्वीकार गर्दै स्थानीय अनुभव, चिन्तन र लेखनमार्फत योगदान दिनुपर्ने आवश्यकता औंल्याए।
ब्राजिलियन शिक्षाविद् पाउलो फ्रेरेलाई उद्धृत गर्दै उनले भने, 'मानवीय रूपमा अस्तित्वमा हुनु भनेको संसारलाई नाम दिनु होर त्यसलाई परिवर्तन गर्नु हो।'
यसले पुस्तकको मूल तर्कलाई स्पष्ट पार्दै लेखन केवल शैक्षिक अभ्यास नभई एजेन्सीको अभ्यास भएको अधिकारीले बताए। 'लेखन प्रतिष्ठा वा विशेषाधिकारका लागि होइन,' उनले थपे, 'यो मौनतालाई अस्वीकार गर्दै हामीले देखेको यथार्थप्रति जिम्मेवारी लिनु हो।'
कार्यक्रममा सहभागीहरूले पुस्तकलाई विशेषगरी प्रारम्भिक करियरमा रहेका स्वास्थ्यकर्मी, अनुसन्धानकर्ता र विद्यार्थीहरूका लागि समयसापेक्ष र आवश्यक कृतिको रूपमा वर्णन गरे। पदानुक्रम र असमान शक्ति सम्बन्धले चिनिएको विश्व स्वास्थ्य क्षेत्रमा चिन्तन, संवाद र समावेशी ज्ञान उत्पादनका लागि यसले नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको उनीहरूको भनाइ थियो।
