आजको भागदौडपूर्ण जीवनशैलीका कारण मानिसहरूमा चिन्ता, तनाव, अनिद्रा र मानसिक असन्तुलन जस्ता समस्याहरू निकै सामान्य बन्दै गएका छन्। यस्ता समस्याहरू नियन्त्रण गर्न विभिन्न चिकित्सा पद्धतिमा अनेक उपचार र औषधिहरू उपलब्ध छन्।
तर हाम्रो प्राचीन योग विज्ञानमा पनि यस्ता समस्यालाई कम गर्न सक्ने प्रभावकारी उपायहरू रहेका छन्। तीमध्ये एक महत्वपूर्ण अभ्यास हो भ्रामरी प्राणायाम।
भ्रामरी प्राणायाममा ध्वनि र कम्पनलाई उपचारको माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यो अभ्यास अत्यन्त सरल छ र शरीर तथा मनमा गहिरो सकारात्मक प्रभाव पार्छ। अहिले यसबारे विभिन्न वैज्ञानिक अनुसन्धान र अध्ययनहरू पनि प्रकाशित भइसकेका छन्।
यो अभ्यासले मानिसलाई तुरुन्तै शान्त बनाउन, रिस कम गर्न तथा मानसिक तनाव घटाउन निकै प्रभावकारी रहेको प्रमाणित भएको छ।
यस लेखमा भ्रामरी प्राणायाम कसरी गर्ने, यसको फाइदाहरू के हुन्, शरीरमा यसले कसरी काम गर्छ र यसलाई दैनिक जीवनमा कसरी अपनाउने भन्ने विषयमा सरल भाषामा चर्चा गरिएको छ।
कसरी गर्ने? (विधि)
भ्रामरी प्राणायाम अत्यन्तै सरल अभ्यास हो। तपाईंले यसलाई घरमा, अफिसमा वा सुत्नुअघि आफ्नो बिस्तारामा बसेर पनि गर्न सक्नुहुन्छ।
कुनै शान्त ठाउँमा सुखासनमा वा मेरुदण्ड सिधा राखेर आरामसँग बस्नुहोस् र आँखा बन्द गर्नुहोस्।
दुवै हातका बुढी औँलाले कानको प्वाल हल्कासँग बन्द गर्नुहोस्। बाँकी औँलाहरू निधार र आँखामाथि हल्का राख्नुहोस्। यसले इन्द्रियलाई बाहिरी प्रभावबाट केही समय अलग गर्न मद्दत गर्छ।
नाकबाट गहिरो सास लिनुहोस् र पेट फुलाउँदै आफ्नो क्षमताअनुसार श्वास भित्र लिनुहोस्।
अब मुख बन्द गरेर भमराको जस्तो ध्वनि (हम्, ओम्, अम्) निकाल्दै बिस्तारै र नियन्त्रित रूपमा नाकबाट श्वास बाहिर फाल्नुहोस्।
कान बन्द भएको कारण यो ध्वनि र कम्पन टाउको र छातीमा स्पष्ट महसुस हुन्छ।
यसरी एउटा चक्र पूरा हुन्छ।
यही प्रक्रिया ५ देखि १० पटकसम्म दोहोर्याउन सकिन्छ।
मुख्य फाइदाहरू
नियमित रूपमा भ्रामरी प्राणायाम अभ्यास गर्नाले निम्न समस्याहरूमा राहत पाउन सकिन्छ।
तनाव र चिन्ता (Stress and Anxiety)
अनिद्रा (Insomnia)
रिस र आवेग (Anger and Irritability)
एकाग्रता बढाउने (Concentration)
साइनस सम्बन्धी समस्या (Sinus)
यसले शरीरमा कसरी काम गर्छ?
भ्रामरी प्राणायाम केवल विश्वासमा आधारित अभ्यास मात्र होइन, यसको पछाडि वैज्ञानिक आधार पनि छन्।
१. भ्यागस नर्भको उत्तेजना (Vagus Nerve)
भ्यागस नर्भ दिमाग र शरीरलाई जोड्ने एक महत्वपूर्ण नाडी हो। यसले शरीरलाई शान्त र आरामको अवस्थामा लैजान मद्दत गर्छ।
जब हामी हमिङ्ग (गुनगुनाउने) ध्वनि निकाल्छौं, त्यसको कम्पनले घाँटी र भित्री कान क्षेत्रमा रहेको यस नाडीलाई उत्तेजित गर्छ। यसको परिणामस्वरूप:
मुटुको धड्कन कम हुन्छ
रक्तचाप घट्छ
तनाव हर्मोन कम हुन्छ
दिमागले आरामको संकेत प्राप्त गर्छ
२. नाइट्रिक अक्साइडको वृद्धि
केही अनुसन्धानले देखाएको छ कि हमिङ्ग गर्दा नाक र साइनसमा हावाको आदानप्रदान लगभग १५ गुणासम्म बढ्न सक्छ।
यसले नाकभित्र रहेका कोशिकाहरूलाई नाइट्रिक अक्साइड उत्पादन गर्न प्रेरित गर्छ।
नाइट्रिक अक्साइडले:
रक्तनली फैलाउन
रक्तसञ्चार सुधार गर्न
फोक्सोमा अक्सिजनको मात्रा बढाउन
मद्दत गर्दछ।
३. मस्तिष्क तरङ्गमा परिवर्तन
भ्रामरी प्राणायाम गर्दा मस्तिष्कमा थिटा तरङ्ग (Theta Waves) बढ्ने देखिएको छ।
यी तरङ्गहरू सामान्यतया गहिरो आराम, ध्यान र मानसिक शान्ति को अवस्थामा सक्रिय हुन्छन्। यसले दिमागलाई तनावबाट बचाउन मद्दत गर्छ।
सावधानी
कानमा गम्भीर सङ्क्रमण वा कानको पर्दामा समस्या भएका व्यक्तिले यो अभ्यास नगर्नुहोस्।
अत्यन्त ठूलो स्वरमा ध्वनि निकाल्नु हुँदैन।
खाना खाएको २–३ घण्टापछि अभ्यास गर्नु राम्रो हुन्छ।
गर्भवती महिलाले पेटमा दबाब नपर्ने गरी सजिलै अभ्यास गर्न सक्छन्।
कानमा औँला राख्दा धेरै बल प्रयोग नगर्नुहोस्।
सल्लाह
भ्रामरी प्राणायामलाई औषधिको विकल्पका रूपमा लिनु हुँदैन। तर यसलाई सहायक उपचार (Supportive Therapy) को रूपमा प्रयोग गर्दा मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्न ठूलो सहयोग मिल्न सक्छ।
यदि तपाईं दिनमा केवल ५–१० मिनेट समय निकालेर यो अभ्यास नियमित गर्न सक्नुहुन्छ भने, केही हप्तामै मन शान्त, ध्यान केन्द्रित र शरीर हल्का भएको अनुभव गर्न सक्नुहुन्छ।
