पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा कडा खालका नसर्ने रोगहरू जस्तै– मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटु रोग, स्ट्रोक, क्यान्सर र मोटोपन तीव्र गतिमा बढ्दै गएका छन्। जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन, असन्तुलित आहार, शारीरिक गतिविधिको कमी र तनावपूर्ण दैनिकीले यसलाई अझ गम्भीर बनाएको छ।
असंसर्गजन्य रोग अर्थात नसर्ने रोग र आहार विशेषज्ञको महत्त्व
बढ्दो प्रकोप: मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटु रोग, स्ट्रोक, क्यान्सर र मोटोपन जस्ता रोगहरू नेपालमा तीव्र गतिमा बढ्दै छन्।
रोकथाम र व्यवस्थापन: यी रोगहरूको रोकथाम र व्यवस्थापनमा सन्तुलित आहार, जीवनशैली सुधार र पोषण शिक्षा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
विशेषज्ञको भूमिका: आहार विशेषज्ञले बिरामीलाई व्यक्तिगत पोषण योजना, रोगअनुसारको आहार व्यवस्थापन र दीर्घकालीन स्वास्थ्य सुधारमा सहयोग पुर्याउँछन्।
यस्तो अवस्थामा आहार विशेषज्ञ (Dietitians) को भूमिका अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सही पोषण र जीवनशैली व्यवस्थापनले यी रोगहरूको रोकथाम र उपचारमा ठूलो योगदान पुर्याउन सक्छ। तर दुर्भाग्यवश, अस्पताल र चिकित्सकहरूले आहार विशेषज्ञलाई अझै पनि पर्याप्त महत्त्व दिएका छैनन्। धेरै स्वास्थ्य संस्थाहरूमा पोषण विभागलाई प्राथमिकता नदिइनु वा आहार विशेषज्ञलाई उपचार टोलीमा समावेश नगर्नु स्वास्थ्य प्रणालीको कमजोरीको उदाहरण हो।
नेपालको न्यूनतम सेवा मापदण्ड (एमएसएस) अनुसार अस्पतालमा आहार विशेषज्ञको उपस्थिति अनिवार्य मानिएको छ, तर व्यवहारमा उनीहरूलाई पर्याप्त महत्त्व दिइएको छैन। एमएसएस ले अस्पतालको बेड सङ्ख्याअनुसार चिकित्सक, नर्स र अन्य स्वास्थ्यकर्मीहरूको अनुपात तोकेको छ, जसमा आहार विशेषज्ञ पनि समावेश छन्।
न्यूनतम सेवा मापदण्ड अनुसार जनशक्ति आवश्यकता
एमएसएस (MoHP, २०७५) ले अस्पतालमा जनशक्ति व्यवस्थापनका लागि स्पष्ट अनुपात तोकेको छ:
अस्पताल स्तर बेड सङ्ख्या चिकित्सक : नर्स : आहार विशेषज्ञ (Dietitian)
प्राथमिक अस्पताल २५–५० बेड १ : ३ : ०.५ (अर्थात् १ आहार विशेषज्ञ ५० बेडमा)
मध्यम स्तर अस्पताल ५१–१०० बेड १ : ३ : १ (कम्तीमा १ आहार विशेषज्ञ)
क्षेत्रीय/प्रादेशिक अस्पताल १००–२०० बेड १ : ३ : २ (कम्तीमा २ आहार विशेषज्ञ)
शिक्षण/विशेषज्ञ अस्पताल २००+ बेड १ : ३ : ३ वा सोभन्दा बढी
यसले देखाउँछ कि प्रत्येक अस्पतालमा आहार विशेषज्ञको उपस्थिति अनिवार्य छ, तर धेरै अस्पतालमा यो पद रिक्त छ वा प्राथमिकता दिइएको छैन।
स्वास्थ्य क्षेत्र बहुआयामिक हो। चिकित्सक, नर्स, आहार विशेषज्ञ, मनोवैज्ञानिक, फिजियोथेरापिस्ट र अन्य स्वास्थ्य पेशेवरहरूको संयुक्त प्रयासले मात्र बिरामीलाई पूर्ण उपचार दिन सकिन्छ। तर नेपालमा अझै पनि चिकित्सकलाई मात्र केन्द्रमा राख्ने प्रवृत्ति हावी छ। यसले दीर्घकालीन रोग व्यवस्थापनमा बाधा पुर्याइरहेको छ।
नयाँ सरकार गठनको तयारी भइरहेका बेला स्वास्थ्य नीतिमा सुधार ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। आहार विशेषज्ञलाई स्वास्थ्य प्रणालीमा समान महत्त्व दिनु, पोषण शिक्षा र जनचेतना कार्यक्रम विस्तार गर्नु र सबै स्वास्थ्य पेशेवरलाई बराबरी सम्मान दिनु आवश्यक छ। यदि सरकारले यसतर्फ ठोस कदम चाल्यो भने असंसर्गजन्य रोग नियन्त्रणमा ठूलो उपलब्धि हासिल गर्न सकिन्छ।
समाधान र नीति सिफारिस
नयाँ सरकारले एमएसएस अनुसार आहार विशेषज्ञको पद सुनिश्चित गर्नुपर्ने।
अस्पतालमा बेड सङ्ख्याअनुसार आहार विशेषज्ञ नियुक्ति अनिवार्य बनाउने।
पोषण शिक्षा र जनचेतना कार्यक्रमलाई स्वास्थ्य नीतिमा प्राथमिकता दिने।
सबै स्वास्थ्य पेशेवरलाई बराबरी सम्मान र महत्त्व दिने व्यवस्था गर्ने।
आहार विभागलाई पर्याप्त बजेट व्यवस्था गर्ने (बजेट अभावले बिरामीको आहार सेवा प्रभावित भइरहेको छ)।
निष्कर्ष
असंसर्गजन्य रोग नियन्त्रणमा आहार विशेषज्ञको भूमिका अपरिहार्य छ। एमएसएस ले स्पष्ट रूपमा जनशक्ति अनुपात तोकेको भए पनि व्यवहारमा यसको पालना भएको छैन। नयाँ सरकारले यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिएर ठोस नीति लागू गरे मात्र नेपालमा बढ्दो नसर्ने रोग नियन्त्रणमा वास्तविक उपलब्धि हासिल गर्न सकिन्छ।
-(शिल्पी विक्रम बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरानको आहार विज्ञान विभागमा सहायक प्राध्यापकका रुपमा कार्यरत छिन्।)
