मुखबाट आउने दुर्गन्ध अर्थात् “ह्यालिटोसिस” आजको समयमा धेरै मानिसमा देखिने सामान्य तर संवेदनशील समस्या हो। धेरैले यसलाई सामान्य कुरा ठानेर बेवास्ता गर्ने गरे पनि निरन्तर मुख गन्हाउनु केवल सामाजिक असहजता मात्र होइन, कुनै मौखिक वा शारीरिक रोगको संकेत पनि हुन सक्छ। नेपालमा विशेषगरी मुखको सरसफाइमा कमी, गिजाको रोग, धूम्रपान, सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग तथा अस्वस्थ जीवनशैलीका कारण यो समस्या बढ्दो अवस्थामा देखिन्छ।
दन्त चिकित्सकहरूका अनुसार करिब ८० देखि ९० प्रतिशतसम्म मुख दुर्गन्धको कारण मुखभित्रकै समस्या हुन्छ। दाँत, गिजा तथा जिब्रोमा जम्मा हुने ब्याक्टेरियाले सल्फरयुक्त गन्धयुक्त ग्यास उत्पादन गर्दा सास गन्हाउन थाल्छ। बिहान उठ्दा आउने सामान्य “मर्निङ ब्रेथ” स्वाभाविक मानिए पनि दिनभरि लगातार मुख गन्हाइरहनु भने चिकित्सकीय समस्या हुन सक्छ।
ह्यालिटोसिस के हो ?
ह्यालिटोसिस भन्नाले लामो समयसम्म निरन्तर रूपमा मुखबाट दुर्गन्ध आउनु हो। यो कहिलेकाहीँ खाना खाँदा वा भोक लाग्दा आउने अस्थायी गन्धभन्दा फरक हुन्छ। हैलिटोसिसमा मुखभित्र रहेका ब्याक्टेरियाले प्रोटिनलाई विघटन गर्दा विभिन्न गन्धयुक्त रासायनिक पदार्थ उत्पादन गर्छन्, जसका कारण दुर्गन्ध उत्पन्न हुन्छ।
मुख गन्हाउने मुख्य कारणहरू
१. मुखको सरसफाइमा कमी
दाँत राम्रोसँग नमाझ्नु, फ्लस प्रयोग नगर्नु तथा जिब्रो सफा नगर्नु मुख दुर्गन्धको प्रमुख कारण हो। दाँतको बीचमा अड्किएका खानाका कणहरू ब्याक्टेरियाले विघटन गर्दा दुर्गन्ध पैदा हुन्छ। नियमित रूपमा मुख सफा नगर्दा प्लाक तथा टार्टर जमेर गिजाको समस्या पनि बढ्न सक्छ।
२. जिब्रो र ह्यालिटोसिसको सम्बन्ध
मुख दुर्गन्धको मुख्य स्रोत जिब्रोको पछाडिको भाग हो। जिब्रोको सतहमा रहेका साना खाल्डाखुल्डीमा खाना कण, मृत कोष तथा ब्याक्टेरिया जम्मा हुन्छन्। यी ब्याक्टेरियाले सल्फरयुक्त ग्यास उत्पादन गर्छन्, जसले सास गन्हाउने बनाउँछ।
त्यसैले केवल दाँत माझ्नु पर्याप्त हुँदैन। टङ्ग क्लिनर वा नरम ब्रस प्रयोग गरेर दैनिक रूपमा जिब्रो सफा गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। धेरै मानिसले जिब्रो सफा गर्ने बानी नअपनाएकाले पनि मुख दुर्गन्धको समस्या बढिरहेको पाइन्छ।
३. गिजाको रोग (पेरियोडोन्टाइटिस)
गिजाबाट रगत आउने, गिजा सुन्निने, दाँत हल्लिने वा चपाउँदा दुख्ने जस्ता समस्यासँग मुख दुर्गन्धको गहिरो सम्बन्ध हुन्छ। गिजाको रोग हुँदा दाँत र गिजाबीच “पेरियोडोन्टल पकेट” बन्ने गर्दछ, जहाँ ब्याक्टेरिया तीव्र रूपमा बढ्छन्।
विशेषगरी पेरियोडोन्टाइटिस भएका बिरामीहरूमा दुर्गन्ध बढी देखिन्छ, किनभने ती ब्याक्टेरियाले सल्फरयुक्त ग्यास उत्पादन गर्छन्। यस्तो अवस्थामा केवल माउथ फ्रेशनर वा इलाइची चपाएर समस्या समाधान हुँदैन। आवश्यक परे स्केलिङ, रुट प्लानिङ तथा पेरियोडोन्टल उपचार गर्नुपर्ने हुन्छ।
४. मुख सुक्खा हुनु (ड्राइ माउथ)
सामान्य अवस्थामा थुकले मुख सफा राख्न मद्दत गर्छ। तर पर्याप्त थुक नबन्दा मुख सुक्खा हुन्छ र ब्याक्टेरिया छिटो बढ्न थाल्छन्। लामो समय पानी नपिउनु, धेरै चिया–कफी सेवन गर्नु, धूम्रपान, मदिरा सेवन वा केही औषधिको असरले मुख सुक्खा हुन सक्छ।
राति सुत्दा मुख खोलेर सुत्ने बानी भएका व्यक्तिमा पनि बिहान दुर्गन्ध बढी देखिन्छ।
५. धूम्रपान र सुर्तीजन्य पदार्थ
चुरोट, खैनी, गुट्खा, पानमसला तथा अन्य सुर्तीजन्य पदार्थले मुख सुक्खा बनाउनुका साथै गिजाको रोग बढाउँछन्। धूम्रपान गर्ने व्यक्तिमा मुख दुर्गन्धको समस्या धेरै पाइन्छ।
नेपालमा युवा पुस्तामाझ बढ्दो धूम्रपान तथा सुपारी–गुट्खा सेवनले यो समस्या झन् बढाइरहेको दन्त चिकित्सकहरू बताउँछन्।
६. खानपान र जीवनशैली
लसुन, प्याज, मसलेदार खाना तथा मदिराले अस्थायी रूपमा सास गन्हाउन सक्छ। लामो समय खाली पेट बस्ने, अत्यधिक चिया–कफी सेवन गर्ने तथा कम पानी पिउने बानीले पनि मुख दुर्गन्ध बढाउन सक्छ।
विशेषज्ञहरू प्रशस्त पानी पिउन, सन्तुलित आहार लिन तथा धूम्रपान त्याग्न सुझाव दिन्छन्। सुगर-फ्री च्युइङ गम प्रयोग गर्दा पनि थुक उत्पादन बढेर मुख सुक्खा हुनबाट जोगाउन मद्दत मिल्छ।
७. अन्य रोगहरूको संकेत
कहिलेकाहीँ मुख दुर्गन्ध केवल मुखभित्रको समस्या मात्र हुँदैन। मधुमेह, साइनस संक्रमण, टन्सिलको संक्रमण, अम्लपित्त, कलेजो वा मिर्गौलाको रोगमा पनि मुखबाट फरक प्रकारको गन्ध आउन सक्छ।
यदि लामो समयसम्म दुर्गन्ध रहिरहन्छ भने सम्बन्धित चिकित्सकसँग परीक्षण गराउनु आवश्यक हुन्छ।
सामाजिक र मानसिक असर
मुख दुर्गन्धले व्यक्तिको आत्मविश्वासमा गम्भीर असर पार्न सक्छ। धेरै मानिस सार्वजनिक रूपमा बोल्न, नजिक बसेर कुराकानी गर्न वा सामाजिक कार्यक्रममा सहभागी हुन हिच्किचाउँछन्। यसले पारिवारिक सम्बन्ध, वैवाहिक जीवन तथा कार्यक्षेत्रमा समेत असर पार्न सक्छ। कतिपय व्यक्तिमा “मेरो मुख गन्हाउँछ” भन्ने डर अत्यधिक हुने समस्या देखिन्छ, जसलाई “हेलिटोफोबिया” भनिन्छ।
नेपालमा किन बढ्दैछ समस्या ?
नेपालमा मुख स्वास्थ्यप्रति जनचेतना अझै पर्याप्त छैन। धेरै मानिस दाँत दुखेपछि मात्र दन्त चिकित्सककहाँ जाने गर्छन्। नियमित दन्त परीक्षण गर्ने बानी कम हुनु, दिनमा एकपटक मात्र दाँत माझ्ने बानी, फ्लस प्रयोग नगर्नु तथा जिब्रो सफा नगर्नुजस्ता कारणले समस्या बढिरहेको छ। ग्रामीण क्षेत्रमा दन्त स्वास्थ्य सेवाको पहुँच कम हुनु पनि अर्को चुनौती हो।
हैलिटोसिसको परीक्षण र निदान
मुख दुर्गन्धको सही कारण पत्ता लगाउन दन्त चिकित्सकले विभिन्न परीक्षण गर्न सक्छन्, जस्तैः
- मुखको गन्ध परीक्षण
- गिजा तथा दाँतको परीक्षण
- थुकको जाँच
- सल्फरयुक्त ग्यासको मात्रा मापन गर्न “हेलिमिटर” परीक्षण
आवश्यक परे रगतमा चिनीको मात्रा, कलेजोको कार्य परीक्षण तथा मिर्गौलाको कार्य परीक्षण पनि गरिन्छ।
आजभोलि आधुनिक प्रविधिको प्रयोगबाट मुख दुर्गन्धको कारण पहिचान गर्न अझ सजिलो भएको छ।
मुख दुर्गन्धबाट बच्ने उपाय
नियमित दाँत सफा गर्ने : दिनमा कम्तीमा दुईपटक फ्लोराइडयुक्त टुथपेस्टले दाँत माझ्नुपर्छ।
जिब्रो सफा गर्ने : टङ्ग क्लिनर वा नरम ब्रसले दैनिक रूपमा जिब्रो सफा गर्नुपर्छ।
फ्लस प्रयोग गर्ने :दाँतको बीचमा अड्किएको खाना हटाउन डेन्टल फ्लस उपयोगी हुन्छ।
प्रशस्त पानी पिउने : मुख सुक्खा हुन नदिन पर्याप्त पानी पिउनुपर्छ।
धूम्रपान त्याग्ने : सुर्तीजन्य पदार्थ त्याग्दा मुख दुर्गन्ध कम हुनुका साथै गिजाको स्वास्थ्य पनि सुधार हुन्छ।
नियमित दन्त परीक्षण : हरेक ६ महिनामा दन्त चिकित्सककहाँ परीक्षण गराउनु राम्रो मानिन्छ।
घरेलु उपाय
- तुलसी, सौंफ, ल्वाङ वा इलाइची चपाउने
- दही तथा पुदीनायुक्त पदार्थ सेवन गर्ने
- रातिको खाना पछि अनावश्यक खानेकुरा नखाने
- मुख सुक्खा हुन नदिन पानी पिइरहने
तर घरेलु उपायले मात्र स्थायी समाधान नआउन सक्छ। वास्तविक कारण पत्ता लगाएर उपचार गर्नु सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ।
कहिले चिकित्सककहाँ जाने ?
यदि राम्रोसँग दाँत र जिब्रो सफा गर्दा पनि २–३ हप्तासम्म मुख दुर्गन्ध कायम रहन्छ भने दन्त चिकित्सक वा सम्बन्धित विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ।
लगातार मुख गन्हाइरहनु गिजाको रोग, मधुमेह, साइनस संक्रमण वा अन्य शारीरिक समस्याको संकेत पनि हुन सक्छ।
निष्कर्ष
मुख दुर्गन्ध सामान्य समस्या जस्तो देखिए पनि यसले व्यक्तिको स्वास्थ्य, आत्मविश्वास तथा सामाजिक जीवनमा गम्भीर असर पार्न सक्छ। धेरैजसो अवस्थामा यसको मुख्य कारण मुखभित्रकै समस्या हुने भएकाले नियमित मुख सरसफाइ अपनाएमा यसलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
हैलिटोसिसलाई लाजको विषय बनाएर लुकाउनु भन्दा समयमै परीक्षण गरी उपचार गर्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ। स्वस्थ मुख, ताजा सास र आत्मविश्वासपूर्ण जीवनका लागि नियमित दन्त हेरचाह आजको आवश्यकता हो।
