१. परिचय (Introduction)
योग मानव सभ्यताको सबैभन्दा प्राचीन, वैज्ञानिक र समृद्ध जीवन-दर्शन हो। 'योग' शब्द संस्कृतको 'युज्' (Yuj) धातुबाट बनेको हो, जसको अर्थ 'जोड्नु' वा 'एकीकरण गर्नु' हुन्छ। शाब्दिक अर्थमा योग भन्नाले शरीर, मन, बुद्धि र आत्माको मिलन वा सन्तुलनलाई बुझाउँछ। योग केवल शारीरिक व्यायाम वा आसनमा मात्र सीमित छैन; यो एक पूर्ण जीवन-पद्धति हो जसले मानिसलाई शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक र आध्यात्मिक रूपमा पूर्ण बनाउँदै 'पञ्चकोश' को शुद्धिकरणमा सहयोग गर्दछ।
२. योगको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि (Historical Background of Yoga)
योगको उद्गम भारतीय उपमहाद्वीपमा भएको मानिन्छ र यसको इतिहाँस हजारौँ वर्ष पुरानो छ।
प्राचीन काल: योगको पहिलो उल्लेख ऋग्वेदमा पाइन्छ भने उपनिषद् र भगवदगीताले यसलाई दार्शनिक उचाइ प्रदान गरे।
विकासक्रम: योगको विकासमा हिन्दू धर्मसँगै बौद्ध र जैन परम्पराको पनि महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ। मध्यकालमा हठयोगको विकास भयो भने आधुनिक युगमा स्वामी विवेकानन्द, श्री अरविन्द र महर्षि महेश योगी जस्ता व्यक्तित्वहरूले यसलाई विश्वव्यापी बनाउन भूमिका खेले।
महर्षि पतञ्जलि: करिब दुई हजार वर्षअघि महर्षि पतञ्जलिले 'योगसूत्र' मार्फत योग दर्शनलाई व्यवस्थित गरे। उनले योगलाई 'चित्तवृत्ति निरोध' (मनका वृत्तिहरूलाई नियन्त्रण गर्ने प्रक्रिया) को रूपमा परिभाषित गर्दै अष्टाङ्ग योगको मार्ग प्रशस्त गरे।
३. अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस र संयुक्त राष्ट्रसंघको घोषणा
योगको विश्वव्यापी स्वास्थ्य र शान्तिमा पुर्याउने योगदानलाई कदर गर्दै संयुक्त राष्ट्रसंघले २१ जुनलाई 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' घोषणा गरेको छ।
सन् २०२६ को नारा: सन् २०२६ को अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसको मुख्य नारा "स्वस्थ वृद्धावस्थाका लागि योग" (Yoga for Healthy Ageing) रहेको छ। यस नाराले जीवनको उत्तरार्धमा पनि शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक रूपमा सक्रिय, स्वावलम्बी र स्वस्थ रहन योगको महत्त्वलाई उजागर गर्दछ। विश्वभर बढ्दो वृद्ध जनसङ्ख्याको सन्दर्भमा योगलाई स्वस्थ वृद्धावस्थाको सरल, सुरक्षित र प्रभावकारी माध्यमका रूपमा प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्य यस नाराले बोकेको छ। नियमित योग अभ्यासले शरीरको लचकता, सन्तुलन, श्वासप्रश्वास क्षमता, मानसिक शान्ति तथा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि गरी ज्येष्ठ नागरिकहरूको जीवनस्तर सुधार गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।
ऐतिहासिक घोषणा: सन् २०१४ सेप्टेम्बर २७ मा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा राख्नुभएको प्रस्तावलाई १७७ सदस्य राष्ट्रहरूले कीर्तिमानी समर्थन गरे। फलस्वरूप ११ डिसेम्बर २०१४ मा महासभाले यो दिवस मनाउने निर्णय गर्यो।
पहिलो उत्सव र विश्व रेकर्ड: २१ जुन २०१५ मा पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस मनाइँदा भारतको नयाँ दिल्लीस्थित राजपथमा ३५,९८५ मानिसले एकसाथ योग अभ्यास गरी गिनिज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्ड कायम गरेका थिए।
२१ जुनको महत्त्व: यो दिन उत्तरी गोलार्द्धमा वर्षको सबैभन्दा लामो दिन (ग्रीष्म संक्रान्ति) हो। सूर्यको तेज र ऊर्जा बढी हुने यो समय योग साधनाका लागि प्रकृतिले प्रदान गरेको अनुकूल अवसर मानिन्छ।
नीतिगत उद्देश्य: यस दिवसको मुख्य लक्ष्य 'वसुधैव कुटुम्बकम्' को भावना जगाउनु, मानिसलाई नसर्ने रोगहरूबाट बचाउनु र संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) प्राप्त गर्न स्वस्थ जीवनशैलीमार्फत सहयोग पुर्याउनु हो।
४. योगका प्रमुख प्रकारहरू (Major Types of Yoga)
योगका विभिन्न मार्गहरू छन् जसले व्यक्तिको स्वभाव र आवश्यकता अनुसार आत्मबोधमा सहयोग गर्दछन्:
योगको प्रकार मुख्य विशेषता/आधार
हठ योग (Hatha Yoga) शारीरिक आसन, प्राणायाम र शरीरको आन्तरिक शुद्धिकरणमा आधारित।
राज योग (Raja Yoga) अष्टाङ्ग योगका माध्यमबाट मन र मानसिक नियन्त्रणमा केन्द्रित (अन्तर्मुखी यात्रा)।
भक्ति योग (Bhakti Yoga) ईश्वर वा सर्वोच्च शक्तिप्रतिको श्रद्धा, प्रेम र पूर्ण समर्पणको मार्ग।
कर्म योग (Karma Yoga) नि:स्वार्थ सेवा र फलको आश नगरी गरिने कुशल कर्मको अभ्यास।
ज्ञान योग (Jnana Yoga) विवेक, आत्मचिन्तन र ज्ञानद्वारा आत्मबोध र आत्मसाक्षात्कार गर्ने मार्ग।
लोकप्रिय आसनहरू: दैनिक अभ्यासमा ताडासन, वृक्षासन, भुजङ्गासन, पवनमुक्तासन र शवासन बढी प्रचलित छन्।
५. अष्टाङ्ग योगका आठ अङ्गहरू (The Eight Limbs of Ashtanga Yoga)
महर्षि पतञ्जलिले प्रतिपादन गरेका आठ अङ्गहरूले व्यक्तिलाई बाह्य अनुशासनबाट आन्तरिक शान्तितर्फ डोर्याउँछन्: १. यम: सामाजिक अनुशासन (अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य र अपरिग्रह)। २. नियम: व्यक्तिगत अनुशासन र शुद्धि (शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय र ईश्वर प्रणिधान)। ३. आसन: शरीरलाई स्थिर र सुखमय बनाउने शारीरिक मुद्रा। ४. प्राणायाम: श्वासप्रश्वासको नियन्त्रणद्वारा प्राणशक्तिको (Vital Energy) सन्तुलन। ५. प्रत्याहार: इन्द्रियहरूलाई बाह्य विषयबाट हटाएर नियन्त्रणमा राख्नु (इन्द्रिय-निग्रह)। ६. धारणा: चित्त वा मनलाई कुनै एक लक्ष्यमा एकाग्र गर्नु। ७. ध्यान: एकाग्रताको निरन्तर प्रवाह र मानसिक शान्तिको गहिरो अवस्था। ८. समाधि: आत्मा र परमात्माको मिलन, जहाँ साधकले परम शान्ति र आत्मबोध प्राप्त गर्दछ।
६. योगका बहुआयामिक फाइदाहरू (Multidimensional Benefits of Yoga)
स्वास्थ्य नीति विश्लेषकका रूपमा, योगलाई लागत-प्रभावी निवारक स्वास्थ्य रणनीतिको रूपमा लिन सकिन्छ:
क) शारीरिक फाइदाहरू:
मेरुदण्ड र लचकता: नियमित आसनले मेरुदण्ड र हड्डीलाई बलियो र लचिलो बनाउँछ।
श्वासप्रश्वास: प्राणायामले फोक्सोको कार्यक्षमता (Lung Capacity) वृद्धि गर्छ।
रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity) बढाउँछ र रक्तचाप तथा मधुमेह व्यवस्थापनमा सहयोग गर्छ।
ख) मानसिक र मनोवैज्ञानिक फाइदाहरू:
मस्तिष्क तरंगमा परिवर्तन: अनुसन्धानले योगबाट मस्तिष्कमा 'अल्फा' (Alpha) र 'गामा' (Gamma) तरंगहरू बढ्ने पुष्टि गरेको छ, जसले एकाग्रता र स्मरणशक्तिमा सुधार ल्याउँछ।
तनाव व्यवस्थापन: यसले तनाव उत्पन्न गर्ने हर्मोन 'कोर्टिसोल' लाई घटाई खुसी बनाउने 'सेरोटोनिन' हर्मोन वृद्धि गर्छ।
ग) आध्यात्मिक फाइदाहरू:
आत्मचेतना र आन्तरिक शान्तिको अनुभूति गराउँछ।
पर्यावरण संरक्षण र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउँछ।
७. वैज्ञानिक अनुसन्धान र विश्वव्यापी प्रभाव
हार्वर्ड मेडिकल स्कुल, एम्स (AIIMS) र ICMR जस्ता प्रतिष्ठित संस्थाहरूले योगको वैज्ञानिकता पुष्टि गरेका छन्।वैज्ञानिक रूपमा नियमित योग गर्दा मस्तिष्कमा 'गाबा' र 'सेरोटोनिन' (खुसी बनाउने हर्मोन) बढ्ने र 'कोर्टिसोल' (तनाव हर्मोन) घट्ने प्रमाणित भएको छ । आज विश्वका १९० भन्दा बढी देशहरूमा योग पुगिसकेको छ। न्युयोर्कको टाइम्स स्क्वायरदेखि पेरिसको आइफिल टावरसम्म योग उत्सवहरू आयोजना हुनुले यसको विश्वव्यापी स्वीकार्यता झल्काउँछ। साथै, डिजिटल प्लेटफर्महरूको विकासले योगलाई घर-घरमा पुर्याउन ठूलो मद्दत गरेको छ।
८. नेपालमा योगको अवस्था (Status of Yoga in Nepal)
नेपाल योग र ध्यानको ऐतिहासिक तपोभूमि हो।
संस्थागत विकास: हाल नेपालका विद्यालय र विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा योग समावेश गरिँदैछ।
सुरक्षा निकायमा योग: नेपाली सेना र नेपाल प्रहरी जस्ता निकायहरूमा जवानहरूको शारीरिक र मानसिक चुस्तताका लागि योग प्रशिक्षण अनिवार्य बनाउन थालिएको छ।
नीतिगत प्रयास: नेपाल सरकारले 'राष्ट्रिय योग नीति' निर्माणको अन्तिम तयारी गरिरहेको छ। आयुर्वेद चिकित्सा र प्राकृतिक चिकित्सासँग समन्वय गरी योगलाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा एकीकृत गर्ने कार्य भइरहेको छ।
९. अभ्यास गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू (Precautions During Practice)
योग सधैँ खाली पेट वा हल्का खाना खाएको ३-४ घण्टापछि मात्र गर्नुपर्छ।
बिहान वा साँझको शान्त र हावादार वातावरण अभ्यासका लागि उत्तम हुन्छ।
अभ्यासमा नियमितता कायम राख्नुपर्छ।
कुनै गम्भीर स्वास्थ्य समस्या वा शल्यक्रिया भएको भए विशेषज्ञ वा चिकित्सकको सल्लाह लिएर मात्र अभ्यास गर्नुपर्छ।
१०. निष्कर्ष (Conclusion)
योग केवल व्यायाम मात्र होइन, यो एक समग्र स्वस्थ जीवनशैलीको अभ्यास हो जसले मानिसलाई प्रकृति र स्वयं आफैँसँग जोड्दछ। बदलिँदो आधुनिक जीवनमा तनावमुक्त रहन र नसर्ने रोगहरूबाट बच्न योग एक अनिवार्य आवश्यकता बनिसकेको छ। दैनिक २०-३० मिनेटको योग साधनाले व्यक्तिको शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक शान्ति र समग्र जीवनस्तरमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ।सन् २०२६ को अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसको नारा "स्वस्थ वृद्धावस्थाका लागि योग"(Yoga for Healthy Ageing) ले योगलाई सबै उमेर समूहका लागि उपयोगी बनाउँदै विशेष गरी ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वस्थ, सम्मानित र सक्रिय जीवनयापनको आधारका रूपमा स्थापित गरेको छ।
"स्वस्थ वृद्धावस्थाका लागि योग: दीर्घायु, सक्रियता र जीवन्तताको आधार।"
"आयुर्वेद अपनाऔँ, स्वस्थ र निरोगी बनौँ।"
