'डाक्टरले राम्रोसँग हेरेनन्', 'नर्सले समय दिएनन्', 'उपचारमा ढिलाइ भयो', 'बिरामी बचेन' यस्ता अभिव्यक्तिहरू आज सामाजिक सञ्जालदेखि अस्पताल परिसरसम्म सामान्यजस्तै सुनिन थालेका छन्। कतिपय अवस्थामा तथ्य पुष्टि हुनुअघि नै स्वास्थ्यकर्मीमाथि आरोप, अपमानजनक टिप्पणी र धम्की सार्वजनिक रूपमा फैलिने गरेका छन्। सामाजिक सञ्जालले सूचना आदानप्रदान र जनचेतना अभिवृद्धिमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याए पनि अपुष्ट सूचना र एकपक्षीय दाबीलाई तीव्र रूपमा फैलाउने जोखिम पनि बढाएको छ। यसको असर केवल सम्बन्धित व्यक्तिको प्रतिष्ठामा मात्र सीमित रहँदैन; स्वास्थ्य प्रणालीप्रतिको सार्वजनिक विश्वासमा समेत नकारात्मक प्रभाव पर्छ। यसैबीच, स्वास्थ्य संस्थाभित्र गालीगलौज, तोडफोड तथा शारीरिक आक्रमणका घटनाले थप चिन्ता बढाएको छ। उपचार र जीवनरक्षाको केन्द्र हुनुपर्ने अस्पतालमा असुरक्षा र तनावको वातावरण सिर्जना हुनु कुनै पनि समाजका लागि गम्भीर विषय हो। यसको प्रभाव स्वास्थ्यकर्मीमा मात्र सीमित रहँदैन; बिरामी, परिवार, स्वास्थ्य संस्था र समग्र स्वास्थ्य प्रणालीमा समेत पर्छ। त्यसैले यस समस्यालाई कुनै एक पक्षको कमजोरीका रूपमा होइन, बहुआयामिक चुनौतीका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
यस्तो परिस्थितिमा, स्वास्थ्य सेवा विश्वासमा आधारित सार्वजनिक सेवा हो। बिरामी र परिवार उपचारको आशा लिएर अस्पताल पुग्छन् भने स्वास्थ्यकर्मी आफ्नो ज्ञान, सीप र व्यावसायिक जिम्मेवारीका आधारमा उपचारमा जुट्छन्। तर स्वास्थ्य सेवा सधैँ सबैको अपेक्षाअनुसार अघि बढ्न सक्दैन। सीमित जनशक्ति, अपर्याप्त स्रोतसाधन, बढ्दो बिरामी चाप, लामो प्रतीक्षा समय र अत्यधिक कार्यबोझका कारण प्रत्येक बिरामीलाई पर्याप्त समय दिन सधैँ सम्भव हुँदैन। उपचारमा ढिलाइ हुनु, जटिलता देखिनु वा अपेक्षित परिणाम प्राप्त नहुनु सधैँ लापरबाहीको परिणाम हुँदैन। तर यस्ता अवस्थाबारे स्पष्ट जानकारी र प्रभावकारी संवाद हुन नसक्दा गलत बुझाइ, असन्तुष्टि र अविश्वास बढ्न सक्छ। यही कारणले प्रभावकारी सञ्चार गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाको आधार हो। बिरामी र परिवारले आफ्ना जिज्ञासा र चिन्ता खुला रूपमा राख्न पाउनुपर्छ, र स्वास्थ्यकर्मीले उपचारका सम्भावना, सीमितता तथा जोखिमबारे स्पष्ट, इमानदार र बुझिने भाषामा जानकारी दिन सक्नुपर्छ। धेरै विवाद उपचारको अन्तिम परिणामभन्दा पनि उपचार प्रक्रियामा भएको सञ्चारको कमीबाट सुरु हुने गरेका छन्। सम्मानपूर्वक सुन्ने, सहानुभूतिपूर्वक व्यवहार गर्ने र स्पष्ट रूपमा बुझाउने अभ्यासले तनाव र अविश्वासलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न सक्छ।
यससँगै, स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर सुधारका लागि आत्मचिन्तन पनि अपरिहार्य छ। केही अवस्थामा स्वास्थ्यकर्मीको व्यवहार र सञ्चारशैलीमा देखिने असंवेदनशीलता वा रुखोपनले बिरामी र परिवारको भावनात्मक पीडालाई थप बढाउन सक्छ। त्यसैगरी, बिरामी वा उनका आफन्त पनि शोक, तनाव वा निराशाका कारण आवेगमा प्रतिक्रिया दिन सक्छन्। यी यथार्थलाई स्वीकार गर्नु भनेको कुनै पक्षलाई दोषी ठहर गर्नु होइन; बरु स्वास्थ्य सेवाको मानवीय जटिलतालाई स्वीकार गर्नु हो। समाधान पनि एकअर्कालाई दोष दिने संस्कृतिमा होइन, पारस्परिक सम्मान, सहानुभूति र संवादमा खोजिनुपर्छ। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ, 'रिस, शोक वा असन्तुष्टि स्वाभाविक मानवीय भावना हुन्, तर तिनको अभिव्यक्ति हिंसाका रूपमा हुन सक्दैन।' बिरामी गुमाउनु वा अप्रत्याशित जटिलता सामना गर्नु परिवारका लागि अत्यन्त पीडादायी हुन्छ। तर त्यही आवेगमा स्वास्थ्यकर्मीमाथि हुने शारीरिक आक्रमण, धम्की वा दुर्व्यवहारले कुनै समस्या समाधान गर्दैन। बरु यसले स्वास्थ्यकर्मीको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्छ, उपचारको वातावरणलाई असुरक्षित बनाउँछ र अन्ततः अन्य बिरामीको सेवासमेत प्रभावित हुन्छ।
यससँगै, अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष पनि छ। स्वास्थ्य सेवामा बिरामीको अधिकारबारे पर्याप्त चर्चा हुने गरेको छ, जुन अत्यन्त आवश्यक छ। तर स्वास्थ्यकर्मीको सुरक्षा, सम्मान र मानसिक स्वास्थ्य पनि गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाका अपरिहार्य आधार हुन्। निरन्तर असुरक्षाको बीचमा काम गरिरहेको स्वास्थ्यकर्मीबाट करुणामय, धैर्यपूर्ण र उच्च गुणस्तरको सेवा अपेक्षा गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसका लागि सुरक्षित र सहयोगी कार्य वातावरण पनि सुनिश्चित हुनुपर्छ। यही सन्दर्भमा सरकार र स्वास्थ्य संस्थाको व्यवस्थापनको भूमिका निर्णायक हुन्छ। गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा केवल स्वास्थ्यकर्मीको व्यक्तिगत समर्पणले सम्भव हुँदैन। पर्याप्त जनशक्ति, आवश्यक स्रोतसाधन, सुरक्षित कार्य वातावरण, न्यायोचित पारिश्रमिक, कार्यसम्पादनमा आधारित प्रोत्साहन तथा पेशागत सहयोग उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। सीमित स्रोतसाधनका बीच असिमित अपेक्षा राख्दा त्यसको असर अन्ततः बिरामी र स्वास्थ्यकर्मी दुवैमाथि पर्छ।
स्वास्थ्य संस्थाको व्यवस्थापनले कार्यबोझ, जनशक्ति र सेवा प्रवाहबीच सन्तुलन कायम गर्ने यथार्थपरक योजना बनाउनुपर्छ। सरकारले स्वास्थ्य संस्थामा हुने हिंसाप्रति शून्य सहनशीलताको नीति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्दै पर्याप्त सुरक्षा व्यवस्था र कानुनी संरक्षण सुनिश्चित गर्नुपर्छ। किनभने स्वास्थ्यकर्मीले आफूलाई सुरक्षित महसुस गरे मात्र निर्धक्क भएर आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्न सक्छन्।
स्वास्थ्यकर्मीको सुरक्षा कुनै विशेष सुविधा होइन; यो सुरक्षित, निरन्तर र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाको आधारभूत आवश्यकता हो। जब स्वास्थ्यकर्मीले आफू असुरक्षित भएको महसुस गर्छन्, आफ्ना गुनासा सुनुवाइ नभएको अनुभव गर्छन् वा बारम्बार हिंसाको सामना गर्नुपर्छ, तब उनीहरू सुरक्षित कार्य वातावरणको माग गर्दै आन्दोलन वा विरोधका कार्यक्रम गर्न बाध्य हुन सक्छन्। यस्ता आन्दोलनको उद्देश्य सेवा प्रवाह अवरुद्ध गर्नु होइन; सम्मानजनक र सुरक्षित वातावरणमा काम गर्ने आधारभूत अधिकार सुनिश्चित गर्नु हो। यद्यपि, यस्ता अवस्थाले बिरामीलाई समेत असर पुर्याउने भएकाले स्वास्थ्यकर्मीको सुरक्षा र बिरामीको हितलाई परस्पर प्रतिस्पर्धी होइन, एकअर्काका पूरक विषयका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
यस समस्याको प्रभाव वर्तमानमा मात्र सीमित छैन; यसले भविष्यको स्वास्थ्य प्रणालीलाई पनि प्रभावित गर्न सक्छ। आजका युवाले पेशा छनोट गर्दा आय वा प्रतिष्ठामात्र होइन, सुरक्षित कार्य वातावरण, पेशागत सम्मान र भविष्यका अवसरलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिन्छन्। यदि स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्नु भनेको निरन्तर असुरक्षा, हिंसा र अपमानको जोखिम बेहोर्नुपर्ने अवस्था हो भन्ने धारणा बलियो बन्दै गयो भने सक्षम र समर्पित युवाहरू यस पेशातर्फ आकर्षित नहुन सक्छन्। यसको प्रभाव तत्काल नदेखिएपनि दीर्घकालमा दक्ष स्वास्थ्य जनशक्तिको अभाव हुन सक्छ, जसले अन्ततः स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर र पहुँच दुवैमाथि असर पार्न सक्छ।
यस सन्दर्भमा सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। साथै, तथ्यमा आधारित जिम्मेवार पत्रकारिता र सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक चासोका विषय उठान हुनु स्वास्थ्य प्रणालीमा सुधार, पारदर्शिता र जवाफदेहिता प्रवर्द्धन गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम पनि हुन्। स्वास्थ्य सेवामा भएका कमजोरी, सम्भावित लापरबाही वा त्रुटिलाई तथ्यका आधारमा सार्वजनिक गर्नु सुधारका लागि आवश्यक हुन्छ। तर तथ्य पुष्टि हुनुअघि अपुष्ट सूचना वा एकपक्षीय आरोप सार्वजनिक गर्दा त्यसले सम्बन्धित व्यक्ति वा संस्थामाथि मात्र होइन, स्वास्थ्य प्रणालीप्रतिको सार्वजनिक विश्वासमा पनि असर पार्न सक्छ। केही घटनामा स्वास्थ्यकर्मीमाथि भएको दुर्व्यवहार वा कुटपिटका भिडियोहरू सम्बन्धित व्यक्तिको गोपनीयता र मानवीय मर्यादालाई पर्याप्त ध्यान नदिई सामाजिक सञ्जालमा व्यापक रूपमा सार्वजनिक गरिएका छन्। यस्ता सामग्रीको अनियन्त्रित प्रसारणले घटनाको निष्पक्ष छानबिनमा असर पार्नुका साथै सम्बन्धित व्यक्तिको प्रतिष्ठा, मानसिक स्वास्थ्य र सार्वजनिक विश्वासमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले तथ्यपरक, सन्तुलित र जिम्मेवार सूचना प्रवाह अपरिहार्य छ। साथै, चुनौतीपूर्ण परिस्थितिमा पनि बिरामीको सेवामा समर्पित स्वास्थ्यकर्मीका सकारात्मक प्रयास, नवप्रवर्तन र स्वास्थ्य क्षेत्रका उपलब्धिलाई पनि उचित स्थान दिन आवश्यक छ। जनविश्वास केवल कमजोरी उजागर गरेर मात्र होइन, इमानदार प्रयासलाई निष्पक्ष रूपमा प्रस्तुत गरेर पनि निर्माण हुन्छ।
तर जिम्मेवार सूचना प्रवाह मात्र पर्याप्त हुँदैन। विश्वासमा आघात पुग्दा त्यसलाई सही तरिकाले सम्बोधन गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्वास्थ्य सेवाप्रति असन्तुष्टि हुनु, उपचारको नतिजाबारे प्रश्न उठ्नु वा त्रुटिको आशंका उत्पन्न हुनु अस्वाभाविक होइन। तर यस्ता परिस्थितिको समाधान तथ्य, निष्पक्ष अनुसन्धान र कानुनी प्रक्रियामार्फत खोजिनुपर्छ। यदि उपचारमा लापरबाही, दुर्व्यवहार वा पेशागत आचारसंहिताको उल्लङ्घन भएको छ भने त्यसको निष्पक्ष छानबिन भई कानुनबमोजिम कारबाही हुनुपर्छ। तर कुनै पनि व्यक्ति वा समूहले कानुन आफ्नै हातमा लिनु न कानुनी राज्यको सिद्धान्तसँग मेल खान्छ, न सभ्य समाजको मूल्यसँग। हिंसाले न्याय स्थापित गर्दैन; यसले केवल अर्को पीडा, अविश्वास र असुरक्षा थप्छ। अन्ततः, स्वास्थ्य संस्थामा बढ्दो आक्रामकता र हिंसाको समाधान कुनै एक पक्षको प्रयासले सम्भव छैन। यसका लागि सरकार, स्वास्थ्य संस्था, स्वास्थ्यकर्मी, बिरामी, परिवार, सञ्चारमाध्यम र समाज सबैको साझा प्रतिबद्धता आवश्यक छ। सरकारले प्रभावकारी नीति, कानुनी संरक्षण र पर्याप्त सुरक्षा व्यवस्था सुनिश्चित गर्नुपर्छ। स्वास्थ्य संस्थाले पर्याप्त जनशक्ति, स्रोतसाधन र सुरक्षित कार्य वातावरण उपलब्ध गराउनुपर्छ। स्वास्थ्यकर्मीले करुणामय, सम्मानजनक र पारदर्शी सञ्चारलाई आफ्नो व्यावसायिक अभ्यासको अभिन्न अंग बनाउनुपर्छ। त्यसैगरी, बिरामी र परिवारले पनि स्वास्थ्य सेवाका सीमिततालाई बुझ्दै संवाद, संयम र कानुनी प्रक्रियाप्रति विश्वास कायम राख्नुपर्छ।
यही साझा उत्तरदायित्वको भावनाबाट प्रेरित भएर यो लेख प्रस्तुत गरिएको हो। यसको उद्देश्य कुनै व्यक्ति, पेशा, संस्था वा पक्षलाई दोष दिनु वा कसैको बचाउ गर्नु होइन। बरु, स्वास्थ्य संस्थामा बढ्दो आक्रामकता र हिंसाका कारण, त्यसका प्रभाव र सम्भावित समाधानबारे गम्भीर संवाद आवश्यक छ भन्ने सन्देश दिनु हो। स्वास्थ्य सेवा सरकार, स्वास्थ्य संस्था, स्वास्थ्यकर्मी, बिरामी, परिवार, सञ्चारमाध्यम र समाज सबैको साझा जिम्मेवारी हो। जब हामी दोषारोपणभन्दा संवाद, पारस्परिक सम्मान र कानुनको शासनलाई प्राथमिकता दिन्छौँ, तब मात्र सुरक्षित, मानवीय र विश्वासिलो स्वास्थ्य प्रणाली निर्माण गर्न सक्छौँ।
अन्ततः, स्वास्थ्यकर्मी र बिरामी एकअर्काका प्रतिद्वन्द्वी होइनन्; उनीहरू एउटै स्वास्थ्य प्रणालीका साझेदार हुन्। बिरामी उपचारको आशा लिएर स्वास्थ्य संस्थामा पुग्छन्, र स्वास्थ्यकर्मी त्यही आशालाई जोगाउने जिम्मेवारीका साथ सेवामा खटिन्छन्। त्यसैले सुरक्षित स्वास्थ्य सेवा भनेको स्वास्थ्यकर्मी वा बिरामीमध्ये कुनै एकको मात्र सुरक्षा होइन; दुवैको सम्मान, सुरक्षा र विश्वास सुनिश्चित भएको वातावरण हो। आखिर, स्वास्थ्यकर्मी सुरक्षित हुँदा मात्र उनीहरूले निर्धक्क भएर सेवा दिन सक्छन्, र त्यही वातावरणमा बिरामीले पनि सुरक्षित, गुणस्तरीय र मानवीय स्वास्थ्य सेवा पाउँछन्।
(सह-प्राध्यापक डा. रेखा तिमल्सिना पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको स्कुल अफ नर्सिङ एण्ड मिडवाईफरीमा कार्यरत छिन्।)
