१. पृष्ठभूमि: अ गस्ट १ को महत्व र नेपालको यथार्थ
हरेक वर्ष अगस्ट १ का दिन विश्वभर विश्व फोक्सो क्यान्सर दिवस (वर्ल्ड लङ क्यान्सर डे) मनाइन्छ। यस दिवसको प्रमुख उद्देश्य फोक्सो क्यान्सरसम्बन्धी जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु, रोगको प्रारम्भिक पहिचानलाई प्रोत्साहन गर्नु, बिरामीहरूको आधुनिक उपचारमा पहुँच सुदृढ बनाउनु तथा यस रोगविरुद्ध कार्यरत वैज्ञानिक, स्वास्थ्यकर्मी र बिरामी समुदायलाई एउटै साझा मञ्चमा जोड्नु हो।
क्यान्सरका कारण हुने कुल मृत्युमध्ये फोक्सोको क्यान्सर विश्वव्यापी रूपमा पहिलो स्थानमा पर्दछ। नेपालजस्तो न्यून तथा मध्यम आय भएको विकासोन्मुख देशमा यो समस्या झन् गम्भीर बन्दै गएको छ। गाउँघरमा अझै व्यापक रूपमा रहेको धुम्रपानको लत, सहर–बजारमा बढ्दो वायु प्रदूषण तथा ग्रामीण क्षेत्रमा परम्परागत चुलो (दाउरा, गुइँठा) बाट निस्कने धुवाँका कारण फोक्सो क्यान्सरका बिरामीको संख्या दिनानुदिन बढिरहेको छ।
यसका साथै, जनचेतनाको कमी र प्रारम्भिक स्वास्थ्य परीक्षणमा सीमित पहुँचका कारण अधिकांश नेपाली बिरामी रोग तेस्रो वा चौथो चरणमा पुगिसकेपछि मात्र अस्पताल आइपुग्छन्। यसले उपचारलाई थप जटिल, खर्चिलो र चुनौतीपूर्ण बनाउँछ।
२. विकसित र विकासोन्मुख देशबीचको खाडल (एलएमआईसी ग्याप)
आजको आधुनिक युगमा फोक्सो क्यान्सरको उपचार क्षेत्रमा अभूतपूर्व परिवर्तन आएको छ। विकसित मुलुकहरूमा जिनोमिक परीक्षण (एनजीएस–नेक्स्ट जेनेरेसन सिक्वेन्सिङ), टार्गेटेड थेरापी र इम्युनोथेरापी को व्यापक प्रयोगले फोक्सो क्यान्सरलाई धेरै अवस्थामा दीर्घकालीन रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिने रोगका रूपमा रूपान्तरण गरिरहेको छ।
तर नेपालजस्ता विकासोन्मुख देश र विकसित मुलुकबीच उपचारको स्तरमा अझै ठूलो खाडल कायम छ।
प्रारम्भिक निदानको अभाव: विकसित देशहरूमा जोखिममा रहेका व्यक्तिका लागि लो–डोज सीटी स्क्यान (एलडीसीटी) मार्फत नियमित स्क्रिनिङ गरिन्छ। नेपालमा भने यस्तो प्रणालीको अभावका कारण ८० प्रतिशतभन्दा बढी बिरामी चौथो चरण (एड्भान्स्ड स्टेज) मा पुगेपछि मात्र पहिचान हुन्छन्।
उन्नत प्रयोगशालाको कमी: क्यान्सरको आनुवंशिक संरचना (जेनेटिक म्युटेसन) पत्ता लगाउन आवश्यक मोलिक्युलर परीक्षण गर्ने पूर्वाधार नेपालमा अझै सीमित छन्। त्यसैले धेरै नमुना विदेश पठाउनुपर्ने बाध्यता छ।
आर्थिक भार: अत्याधुनिक औषधि र प्रविधि अत्यन्त महँगा भएकाले अधिकांश नेपाली बिरामीको व्यक्तिगत खर्च (आउट अफ पकेट एक्स्पेन्डिचर)ले धान्न सक्ने अवस्था छैन।
यो असमानता हटाउन स्वास्थ्य नीतिमा व्यापक सुधार, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, अत्याधुनिक प्रविधिको स्वदेशीकरण तथा स्वास्थ्य बिमाको प्रभावकारी विस्तार अपरिहार्य छ।
३. फोक्सो क्यान्सर उ पचारमा नवीनतम वैज्ञानिक प्रगति
बीसौँ शताब्दीको अन्त्यसम्म फोक्सो क्यान्सरको उपचार मुख्यतः किमोथेरापी, शल्यक्रिया र रेडियोथेरापीमा सीमित थियो। तर विगत दुई दशकमा चिकित्सा विज्ञानले यस क्षेत्रमा उल्लेखनीय फड्को मारेको छ।
१. सटीक औषधि विज्ञान (प्रिसिज न मेडिसिन / टार्गेटेड थेरापी)
क्यान्सर कोषिकामा हुने विशिष्ट आनुवंशिक परिवर्तन, जस्तै– ईजीएफआर, एएलके, आरओएस–१, बीआरएएफ, एमईटी, आरईटी र केआरएएस लाई पहिचान गरी त्यही परिवर्तनलाई लक्षित गर्ने टार्गेटेड औषधिको विकास भएको छ। यी औषधिले स्वस्थ कोषिकालाई कम क्षति पुर्याउँदै क्यान्सर कोषिकामाथि प्रभावकारी रूपमा काम गर्छन् र बिरामीको जीवनकाल तथा जीवनस्तर दुवैमा सुधार ल्याउँछन्।
२. इम्युनो थेरापी
शरीरको आफ्नै प्रतिरक्षा प्रणालीलाई क्यान्सरविरुद्ध सक्रिय बनाउने पीडी–१/पीडी–एल१ इन्हिबिटर (जस्तै– पेम्ब्रोलिजुमाब र निवोलुमाब) ले फोक्सो क्यान्सर उपचारमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याएका छन्।
३. लिक्विड बायो प्सी
परम्परागत रूपमा मासुको टुक्रा काटेर गरिने बायोप्सीको सट्टा रगतको नमूनाबाट सर्कुलेटिङ ट्युमर डीएनए (सीटीडीएनए) परीक्षण गरी क्यान्सरको प्रकृति र आनुवंशिक परिवर्तन पत्ता लगाउने प्रविधि अहिले प्रयोगमा आएको छ।
४. न्यूनतम आक्रमणकारी श ल्यक्रिया र उन्नत रेडियोथेरापी
भिडियो–असिस्टेड थोराकोस्कोपिक सर्जरी (भ्याट्स) तथा स्टेरियोट्याक्टिक बडी रेडियोथेरापी (एसबीआरटी) जस्ता आधुनिक प्रविधिले स्वस्थ तन्तुलाई न्यून क्षति पुर्याउँदै ट्युमरलाई प्रभावकारी रूपमा नष्ट गर्न मद्दत पुर्याएका छन्।
४. आईएएसएलसी ग्लोबल काउन्सिलको भूमिका र नेपालको प्रतिनिधित्व
इन्टरनेसनल एसोसिएसन फर द स्टडी अफ लङ क्यान्सर (आईएएसएलसी) फोक्सो तथा छातीसम्बन्धी क्यान्सरको अनुसन्धान, रोकथाम र उपचारमा समर्पित विश्वकै अग्रणी बहुविषयगत संस्था हो।
आईएएसएलसी ग्लोबल काउन्सिलमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्नु मेरो लागि व्यक्तिगत रूपमा गौरवको विषय मात्र होइन, नेपाली क्यान्सर क्षेत्रका लागि पनि एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर हो।
यस मञ्चमार्फत विश्वस्तरमा भइरहेका अत्याधुनिक अनुसन्धान, उपचारका मापदण्ड र नवीन प्रविधिलाई नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीसँग जोड्ने प्रयास भइरहेको छ। न्यून तथा मध्यम आय भएका देशहरूमा फोक्सो क्यान्सरको उपचार सर्वसुलभ र समतामूलक बनाउन अन्तर्राष्ट्रिय नीति–निर्माता तथा विशेषज्ञहरूसँग मिलेर निरन्तर आवाज उठाइरहेका छौँ।
यस सहकार्यले नेपाली क्यान्सर विशेषज्ञहरूलाई विश्वस्तरीय तालिम, अनुसन्धान अनुदान तथा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जालसँग जोड्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
५. नेपालमा औषधिको पहुँच र म्याक्स फाउन्डेसनको योगदान
अत्याधुनिक टार्गेटेड औषधिहरूको मूल्य मासिक लाखौँ रुपैयाँ पर्ने भएकाले नेपालजस्तो देशका बिरामीका लागि उपचार लगभग असम्भवजस्तै हुन्थ्यो। तर, म्याक्स फाउन्डेसन (द म्याक्स फाउन्डेसन) सँगको हाम्रो निरन्तर सहकार्य तथा म्याक्स एक्सेस सोलुसन्स (एमएएस) कार्यक्रममार्फत नेपाली बिरामीहरूको जीवनमा नयाँ आशा जागेको छ।
जाल्कोरी (क्रिजोटिनिब): ALK वा ROS1 पोजिटिभ फोक्सो क्यान्सर भएका बिरामीका लागि अत्यन्त आवश्यक मानिने यो टार्गेटेड औषधि म्याक्स फाउन्डेसनको सहयोगमा नेपालमा पूर्ण रूपमा निःशुल्क उपलब्ध गराइएको छ। यसले सयौँ नेपाली बिरामीलाई अकाल मृत्युबाट जोगाउन र उनीहरूको जीवनस्तर सुधार्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ।
लोरलाटिनिब: पहिलो वा दोस्रो पुस्ताका ALK इन्हिबिटरप्रति रेजिस्टेन्स (प्रतिरोधात्मक क्षमता) विकास भएका वा ब्रेन मेटास्टासिस (मस्तिष्कमा क्यान्सर फैलिएका) जटिल बिरामीका लागि यो तेस्रो पुस्ताको अत्याधुनिक औषधि हो। म्याक्स फाउन्डेसनसँगको विशेष सहकार्यमा यो महँगो औषधि पनि नेपाली बिरामीका लागि निःशुल्क उपलब्ध गराउने वातावरण बनेको छ।
यस्ता दातृ संस्था तथा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूसँगको सहकार्यका कारण आर्थिक रूपमा विपन्न बिरामीले समेत विश्वस्तरीय औषधि बिना कुनै शुल्क प्राप्त गर्न सफल भएका छन्।
६. नेपालमा क्लिनिकल ट्रायलको अपरिहार्यता
नेपालमा क्यान्सर उपचारलाई दिगो, वैज्ञानिक र गुणस्तरीय बनाउन नेपालमै क्लिनिकल ट्रायल (चिकित्सकीय अनुसन्धान परीक्षण) सञ्चालन हुनु अत्यन्त आवश्यक छ।
यसका मुख्य कारणहरू निम्न छन्:
स्थानीय तथ्याङ्कको विकास: दक्षिण एसियाली वा नेपाली बिरामीहरूको आनुवंशिक बनावट तथा औषधिप्रतिको प्रतिक्रिया पश्चिमी देशका बिरामीभन्दा फरक हुन सक्छ। नेपालमै ट्रायल सञ्चालन हुँदा नेपाली बिरामीअनुकूल तथ्याङ्क प्राप्त हुन्छ।
नवीनतम औषधिमा निःशुल्क पहुँच: क्लिनिकल ट्रायलमार्फत बिरामीले बजारमा आउन बाँकी रहेका अत्याधुनिक तथा आशाजनक औषधि पूर्ण रूपमा निःशुल्क प्रयोग गर्ने अवसर पाउँछन्।
अनुसन्धान क्षमताको विकास: यसले स्वदेशी अस्पताल, विश्वविद्यालय तथा चिकित्सकहरूको अनुसन्धान क्षमता अभिवृद्धि गर्न मद्दत गर्छ।
नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद् (एनएचआरसी) र औषधि व्यवस्था विभागसँगको सहकार्यमा नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारका फोक्सो क्यान्सरसम्बन्धी क्लिनिकल ट्रायल भित्र्याउन नीतिगत पहल भइरहेको छ।
७. नेपालमा बहुविषयगत टोली (एमडीटी) को स्थापना
फोक्सो क्यान्सरको उपचार कुनै एक चिकित्सक वा एउटा विधाबाट मात्र सम्भव हुँदैन। आधुनिक क्यान्सर उपचारको मेरुदण्ड भनेकै बहुविषयगत टोली (एमडीटी) वा ट्युमर बोर्ड हो।
एमडीटीमा सहभागी हुने विशेषज्ञहरू:
- मेडिकल अन्कोलोजिस्ट: किमोथेरापी, टार्गेटेड थेरापी तथा इम्युनोथेरापीको उचित छनोट र व्यवस्थापन गर्ने।
- पल्मोनोलोजिस्ट (छाती रोग विशेषज्ञ): ब्रोन्कोस्कोपी, ईबस (EBUS) बायोप्सी तथा फोक्सोको कार्यक्षमता परीक्षण गर्ने।
- थोरासिक सर्जन: शल्यक्रियामार्फत ट्युमर हटाउने।
- रेडिएसन अन्कोलोजिस्ट: विकिरण उपचार (रेडियोथेरापी) को उचित योजना बनाउने।
- प्याथोलोजिस्ट तथा मोलिक्युलर बायोलोजिस्ट: क्यान्सरको प्रकार तथा आनुवंशिक उत्परिवर्तनको परीक्षण गर्ने।
- रेडियोलोजिस्ट: सीटी स्क्यान, पेट स्क्यान तथा एमआरआईको विश्लेषण गर्ने।
- प्यालिएटिभ केयर तथा नर्सिङ टोली: बिरामीको पीडा कम गर्न र मानसिक तथा भावनात्मक सहयोग प्रदान गर्ने।
नेपालका प्रमुख अस्पतालहरूमा नियमित तथा संस्थागत रूपमा लङ क्यान्सर एमडीटी क्लिनिक सञ्चालन गर्ने र देशभरका क्यान्सर केन्द्रमा यसलाई अनिवार्य उपचार प्रणालीका रूपमा लागू गर्ने योजनामा हामी सक्रिय छौँ। एमडीटीले उपचारमा त्रुटिको सम्भावना न्यून गर्छ र प्रत्येक बिरामीका लागि व्यक्तिगत उपचार योजना तय गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
८. अग्रज चिकित्सकहरूको योगदानप्रति सम्मान
नेपालमा आज क्यान्सर उपचार जुन उचाइमा पुगेको छ, त्यसको बलियो जग हाम्रा आदरणीय अग्रज चिकित्सक, प्राध्यापक तथा अनुसन्धानकर्ताहरूको अथक परिश्रम, त्याग र दूरदर्शिताले निर्माण गरेको हो।
एक समय नेपालमा क्यान्सरको आधारभूत निदान तथा उपचार सेवा समेत सहज रूपमा उपलब्ध थिएन। सीमित साधन–स्रोत, पूर्वाधारको अभाव तथा अनेकौँ चुनौतीका बीच नेपालमा क्यान्सर अस्पताल स्थापना गर्न, दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न र सेवा विस्तार गर्न हाम्रा वरिष्ठ गुरुहरूले पुर्याउनुभएको योगदान अतुलनीय छ।
उहाँहरूले निर्माण गर्नुभएको यही बलियो जगमा उभिएर आज हामीले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रविधि, अत्याधुनिक औषधि तथा विश्वव्यापी सहकार्यलाई अघि बढाउन सकेका छौँ। विश्व फोक्सो क्यान्सर दिवसका अवसरमा उहाँहरूको ज्ञान, मार्गदर्शन र समर्पणप्रति उच्च सम्मान तथा हार्दिक कृतज्ञता व्यक्त गर्दछु।
९. निष्कर्ष तथा आगामी प्रतिबद्धता
विश्व फोक्सो क्यान्सर दिवसले हामीलाई चुनौतीसँग डराउने होइन, समाधान खोज्ने प्रेरणा दिन्छ। नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा फोक्सो क्यान्सरको भार घटाउन धुम्रपान नियन्त्रण र जनचेतना, प्रारम्भिक निदान, सुलभ टार्गेटेड थेरापी, एमडीटीमार्फत एकीकृत उपचार तथा वैज्ञानिक अनुसन्धान सम्म फैलिएको बहुआयामिक रणनीति अपनाउनु आवश्यक छ।
अन्तर्राष्ट्रिय फोक्सो क्यान्सर अध्ययन संघ (आईएएसएलसी) को नेपाल प्रतिनिधिका रूपमा तथा नेपालका सम्पूर्ण स्वास्थ्यकर्मीहरूसँग हातेमालो गर्दै, कुनै पनि नेपाली बिरामी आर्थिक अभाव वा पहुँचको कमीका कारण आधुनिक उपचारबाट वञ्चित हुन नपरोस् भन्ने उद्देश्यप्रति हामी निरन्तर प्रतिबद्ध रहनेछौँ।
(डा. अरुण शाही अन्तर्राष्ट्रिय फोक्सो क्यान्सर अध्ययन संघ (आईएएसएलसी) का नेपाल प्रतिनिधि तथा वरिष्ठ क्यान्सर रोग विशेषज्ञ हुनुहुन्छ।)
