अपरेशनअघि एउटा प्रश्न अवश्य सोधौँ: 'एनेस्थेसिया कसले दिँदैछ?'
बिरामीको सुरक्षाका लागि एउटा सानो प्रश्न, तर ठूलो महत्त्व।
हामी अपरेशन गर्नुअघि प्रायः सोध्छौँ-
'सर्जन को हुनुहुन्छ?'
तर अर्को अत्यन्त महत्वपूर्ण प्रश्न भने धेरैले सोध्दैनौँ:
'मलाई एनेस्थेसिया कसले दिँदै हुनुहुन्छ?'
एनेस्थेसिया भनेको बिरामीलाई निदाउने औषधि मात्र होइन। एनेस्थेसियाको समयमा बिरामीको सास, अक्सिजन, रक्तचाप, मुटुको धड्कन, चेतना, दुखाइ र शरीरका महत्वपूर्ण अंगहरूको अवस्था निरन्तर निगरानी तथा व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
सामान्य देखिएका बिरामीमा पनि केही सेकेन्डमै airway obstruction, difficult intubation, aspiration, severe hypotension, anaphylaxis, arrhythmia वा cardiac arrest हुन सक्छ।
त्यसैले एनेस्थेसिया दिने व्यक्तिको योग्यता, तालिम, दर्ता, अनुभव र supervision अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
नेपालकै तथ्यांक के छ?
नेपालमा पनि non-physician anaesthesia providers अर्थात् एनेस्थेसिया असिस्टेन्ट/अन्य non-doctor providers को भूमिका रहेको छ, विशेषगरी विशेषज्ञ चिकित्सकको पहुँच कम भएका ग्रामीण तथा दुर्गम अस्पतालहरूमा।
हालै प्रकाशित BMJ Global Health को नेपालसम्बन्धी अध्ययनले सन् 2008/09 देखि 2023/24 सम्म ९८ वटा सरकारी अस्पतालको तथ्यांक अध्ययन गरेको छ।
८४ अस्पतालमा Anaesthesia Assistant (AA) नियुक्त भएपछि:
अस्पतालमा major surgery गर्न सक्ने सम्भावना ४५.४ गुणाले बढेको थियो।
प्रत्येक अस्पतालमा वर्षमा औसत करिब १०० थप major surgery हुन थाले।
Caesarean section लगायतका सेवाको पहुँच पनि उल्लेखनीय रूपमा बढ्यो।
यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ: नेपालको ग्रामीण क्षेत्रमा तालिमप्राप्त anaesthesia assistants ले surgical access बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्।
तर यही अध्ययनले अर्को एउटा महत्वपूर्ण कुरा पनि भन्छ— यसमार्फत patient safety वा complication rate को प्रत्यक्ष मूल्याङ्कन गरिएको थिएन। त्यसैले यसबाट AA द्वारा दिइएको एनेस्थेसिया specialist anaesthesiologist सरह सुरक्षित छ वा छैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
नेपालमा ४,१४३ केसको तथ्यांक
अर्को प्रकाशित रिपोर्टमा नेपालका ग्रामीण क्षेत्रमा काम गर्ने १४ जना non-doctor anaesthesia providers ले कुल ४,१४३ anaesthesia cases रेकर्ड गरेका थिए।
त्यसमध्ये:
अधिकांश spinal anaesthesia थिए।
३४% Caesarean section थिए।
६% केसहरूमा anaesthesia-related complications रेकर्ड गरिएको थियो।
सबैभन्दा धेरै complication रक्तसञ्चार (circulation) सम्बन्धी थियो—विशेषगरी spinal पछि hypotension र कहिलेकाहीँ bradycardia।
General anaesthesia अन्तर्गत ४ वटा difficult intubation रेकर्ड भएका थिए।
कुल mortality ०.१% (४ केस) थियो।
यो तथ्यांकलाई पनि सावधानीपूर्वक बुझ्नुपर्छ। ६% complication भन्नुको अर्थ ६% बिरामीको मृत्यु वा गम्भीर क्षति भएको होइन; धेरैजसो complications hypotension जस्ता सजिलै व्यवस्थापन गर्न सकिने घटनाहरू थिए।
तर यसले एउटा कुरा अवश्य देखाउँछ: एनेस्थेसिया 'साधारण सुई' होइन; यसमा complication हुन सक्छ र त्यसलाई तुरुन्त पहिचान तथा उपचार गर्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय तथ्यांक अझ चाखलाग्दो छ
२५ अफ्रिकी देशहरूमा गरिएको एउटा prospective surgical study को secondary analysis मा ३३६ जना बिरामीलाई procedural sedation दिइएको थियो।
एनेस्थेसिया/सेडेसन दिने व्यक्ति बिरामी संख्या Severe complication वा death
Non-physician provider ९८ १०.२%
Physician provider २३८ २.१%
अर्थात् raw data मा severe complication/death १०.२% विरुद्ध २.१% थियो।
Statistical adjustment गरेपछि non-physician provider बाट procedural sedation पाएका बिरामीमा severe complication/death को odds करिब ८ गुणा बढी देखियो: Adjusted OR 8.3 (95% CI 2.7–25.6)
तर यहाँ एउटा अत्यन्त महत्वपूर्ण सावधानी छ। यो अध्ययनमा:
केवल procedural sedation समावेश थियो;
general वा regional anaesthesia समावेश थिएन;
non-physician providers को training र supervision समान थियो कि थिएन भन्ने स्पष्ट थिएन;
बिरामी र अस्पतालका विशेषताहरूमा पनि फरक थियो।
त्यसैले यसलाई 'Non-anaesthesiologist बाट एनेस्थेसिया दिँदा ८ गुणा बढी मृत्यु हुन्छ' भन्न मिल्दैन।
सही व्याख्या हो: 'यस अध्ययनमा non-physician द्वारा दिइएको procedural sedation severe complication/death को बढी odds सँग सम्बन्धित थियो।'
त्यसो भए non-physician anaesthesia provider गलत हो?
त्यति सरल उत्तर हुँदैन।
विश्वका धेरै कम-स्रोत भएका देशहरूमा specialist anaesthesiologist को ठूलो कमी छ। त्यसैले structured training पाएका nurse anaesthetists वा अन्य anaesthesia providers ले surgical access बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।
तर सुरक्षित task-sharing का लागि आवश्यक कुराहरू हुन्:
तालिम + दर्ता + स्पष्ट कार्यक्षेत्र + उचित supervision + patient selection + उपकरण + emergency backup
यी बिना केवल 'उहाँले धेरै वर्षदेखि एनेस्थेसिया दिइरहनुभएको छ' भन्नु पर्याप्त हुँदैन।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न: 'एनेस्थेसिया कसले दिँदैछ?'
बिरामीले अपरेशनअघि यी कुराहरू सोध्न पाउँछन्:
१. एनेस्थेसिया कसले दिँदै हुनुहुन्छ?
२. उहाँको योग्यता (qualification) के हो?
३. उहाँ कुन professional council मा दर्ता हुनुहुन्छ?
४. उहाँको कानुनी/व्यावसायिक scope of practice के हो?
५. Anaesthesiologist उपस्थित वा उपलब्ध हुनुहुन्छ?
६. अचानक airway वा cardiac emergency भयो भने कसले व्यवस्थापन गर्छ?
यी प्रश्न सोध्नु डाक्टरमाथिको अविश्वास होइन। यो बिरामीको अधिकार र patient safety को विषय हो।
अनुभव र विशेषज्ञता एउटै होइन
कसैले १० वर्षदेखि एनेस्थेसिया दिइरहेको हुन सक्छ। तर:
Experience ≠ Specialist qualification
Assistant ≠ Anaesthesiologist
तर यसको अर्थ assistant को भूमिका महत्त्वहीन छ भन्ने पनि होइन।
नेपालजस्तो specialist shortage भएको देशमा उचित रूपमा तालिमप्राप्त र अनुशासित anaesthesia assistants आवश्यक हुन सक्छन्, विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा। तर उनीहरूको भूमिका स्पष्ट रूपमा परिभाषित, उचित रूपमा supervised र सुरक्षित प्रणालीभित्र हुनुपर्छ। नेपालसम्बन्धी पछिल्लो अध्ययनले पनि AAs ले surgical access निकै बढाएको देखाएको छ, तर patient outcomes/safety को प्रत्यक्ष मूल्याङ्कन गरेको छैन।
अन्तिम कुरा
एनेस्थेसियामा complication हुन सक्छ- विशेषज्ञले दिएको एनेस्थेसियामा पनि। त्यसैले:
Complication ≠ Malpractice
तर यदि बिरामीको अवस्था अनुसार आवश्यक योग्यता नभएको व्यक्ति, अपर्याप्त supervision, inadequate monitoring वा emergency management को क्षमता नभएको अवस्थामा एनेस्थेसिया दिइन्छ भने patient-safety concern र professional accountability को प्रश्न उठ्छ।
त्यसैले अर्को पटक तपाईं वा तपाईंको परिवारको सदस्यको अपरेशन हुँदैछ भने, केवल 'सर्जन को हुनुहुन्छ?' मात्र नसोधौँ।
'एनेस्थेसिया कसले दिँदै हुनुहुन्छ?' पनि सोधौँ।
किनकि सर्जनले तपाईंको रोगको उपचार गरिरहनुभएको हुन्छ, तर अपरेशनको क्रममा तपाईंको सास, मुटु, रक्तचाप र जीवनको सुरक्षा कसैले निरन्तर सम्हालिरहेको हुन्छ। त्यो व्यक्ति को हो भनेर जान्ने अधिकार तपाईंलाई छ।
सन्दर्भ
Nepal: BMJ Global Health - ९८ सरकारी अस्पतालमा Anaesthesia Assistant deployment र surgical access को अध्ययन।
Nepal: १४ non-doctor anaesthesia providers, ४,१४३ केसहरू, ६% रेकर्डेड anaesthesia complications, ०.१% mortality।
Africa: २५ देशहरू, ३३६ procedural-sedation patients; severe complications/death १०.२% विरुद्ध २.१%, adjusted OR 8.3।
Global systematic review: anaesthetic task-shifting को प्रमाण र training/supervision को महत्त्व।
-(लेखक डा. दीपक कुमार यादव निजामती कर्मचारी अस्पतालका एनेस्थेसियोलोजिस्ट हुन्।)
