आजभन्दा ठीक एक वर्षअघि, २०८२ भाद्र २३ र २४ गते, काठमाडौंले एउटा असाधारण र संवेदनशील परिस्थिति सामना गरिरहेको थियो। त्यस समयको सामाजिक तथा राजनीतिक परिस्थितिबारे आज विभिन्न दृष्टिकोणबाट बहस भइरहेका छन्। तर एउटा स्वास्थ्य संस्थाका रूपमा एभरेष्ट हस्पिटलका लागि ती दुई दिनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष थियो- घाइते र बिरामीहरूको जीवन रक्षा तथा मानवीय सेवाप्रति हाम्रो दायित्व।
संघीय संसद् भवनबाट करिब पाँच सय मिटरको दूरीमा रहेको नयाँ बानेश्वरस्थित एभरेष्ट हस्पिटलले विगतदेखि नै विभिन्न आन्दोलन, सामाजिक तनाव तथा आकस्मिक परिस्थितिमा सर्वसाधारणलाई स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्दै आएको छ। गत वर्षको जेनजी आन्दोलन पनि हाम्रो संस्थागत यात्राको एउटा गम्भीर र चुनौती पूर्ण अध्याय बन्यो।
भाद्र २३ गते बिहानसम्म नयाँ बानेश्वर क्षेत्र सामान्य अवस्थामा देखिन्थ्यो। तर युवाहरूको आवाज र नारासहित सुरु भएको आन्दोलन क्रमशः तीव्र हुँदै गयो। दिउँसो करिब १२:१५ बजे पानीको क्याननबाट प्रभावित तथा घाइते व्यक्तिहरू अस्पताल आउन थालेपछि अस्पतालको वातावरण एकाएक आपत्कालीन सेवातर्फ केन्द्रित भयो।
सुरुवाती बिरामीहरूमा भागदौड तथा अन्य कारणले भएका सामान्य चोटपटक, छालामा जलन वा चिलाउने समस्या, सामान्य घाउचोट तथा थकानजस्ता लक्षणहरू थिए। तर केही समयमै अवस्था गम्भीर बन्दै गयो। अश्रु ग्यासको प्रभाव, रबरका गोली तथा लाठीचार्जबाट भएका चोटहरू लिएर बिरामीहरू आउन थाले। करिब १:४५ बजेतिर गोली लागेका गम्भीर घाइतेहरूसमेत आकस्मिक कक्षमा आइपुगेपछि परिस्थितिको गम्भीरता थप स्पष्ट भयो।
त्यस क्षण अस्पतालका लागि कुनै राजनीतिक पक्ष वा विचार महत्त्वपूर्ण थिएन। हाम्रो प्राथमिकता केवल बिरामीको जीवन र स्वास्थ्य थियो।
परिस्थितिको गम्भीरता पहिचान गर्दै अस्पतालको आपत्कालीन तथा विपद् व्यवस्थापन प्रणाली सक्रिय गरियो। ट्राएज प्रक्रिया लागू गरियो र आकस्मिक कक्षसहित शल्यक्रिया, अर्थोपेडिक, एनेस्थेसिया, रेडियोलोजी, प्रयोगशाला, ब्लड बैंक, फार्मेसी, नर्सिङ तथा अन्य आवश्यक सेवाहरूलाई उच्च सतर्कताका साथ परिचालन गरियो।
त्यो समय अस्पतालको प्रत्येक मिनेट महत्त्वपूर्ण थियो। चिकित्सक र नर्सहरूले प्राथमिकताका आधारमा बिरामीहरूको अवस्था मूल्याङ्कन गरे। अत्यन्त गम्भीर अवस्थाका बिरामीहरूलाई आवश्यक प्रारम्भिक उपचार तथा स्थिरीकरणपछि थप विशेषज्ञ उपचारका लागि राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टर, वीर अस्पताल तथा त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल लगायत उपयुक्त स्वास्थ्य संस्थामा रिफर गरिएको थियो। सामान्य अवस्थाका घाइतेहरूलाई आवश्यक उपचारपछि सुरक्षित रूपमा घर पठाइयो।
ती दुई दिनमा एभरेष्ट हस्पिटलले ३०० भन्दा बढी आन्दोलनमा घाइते तथा प्रभावित व्यक्तिहरूलाई स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरेको थियो। यो संख्या हाम्रो लागि केवल एउटा तथ्याङ्क होइन; त्यो दिन अस्पतालका प्रत्येक कर्मचारीले वहन गरेको असाधारण जिम्मेवारीको प्रतिनिधित्व हो।
मानव जीवनभन्दा ठूलो प्राथमिकता अर्को थिएन
त्यस कठिन परिस्थितिमा आर्थिक अवस्था उपचारको बाधक बन्न दिइएन। आवश्यक आकस्मिक उपचार, ड्रेसिङ, औषधि, शल्यक्रियासहित आवश्यक सेवाहरू तथा एम्बुलेन्स सेवासमेत निःशुल्क रूपमा उपलब्ध गराउने निर्णय अस्पतालले गर्यो।
स्वास्थ्य संस्थाको मूल धर्म नै संकटमा परेका मानिसको जीवन रक्षा गर्नु हो। त्यो दिन हामीले त्यही मूल मान्यतालाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरेका थियौँ।
अस्पतालका लागि त्यहाँ आएका व्यक्तिहरू आन्दोलनकारी, सर्वसाधारण वा अन्य कुनै पहिचानका आधारमा फरक थिएनन्। घाइते व्यक्ति सबैभन्दा पहिले बिरामी हुन्, र बिरामीप्रति स्वास्थ्यकर्मीको पहिलो दायित्व उपचार हो।
रगतको अभाव र स्वास्थ्यकर्मीको मानवीय भावना
त्यस समयमा देखिएको अर्को ठूलो चुनौती थियो- रगतको आवश्यकता।
अत्यधिक रक्तस्राव भएका गम्भीर घाइतेहरू बढ्दै जाँदा ब्लड बैंकमा थप रगतको आवश्यकता महसुस भयो। यस्तो अवस्थामा अस्पतालका चिकित्सक, नर्स, प्यारामेडिक्स तथा अन्य कर्मचारीहरूले समेत आवश्यकताअनुसार रक्तदान गरे। सहकर्मीका लागि मात्र होइन, आफूले नचिनेका घाइते व्यक्तिका लागि पनि रक्तदान गर्ने त्यो भावना स्वास्थ्यकर्मीको पेशागत कर्तव्यभन्दा माथि उठेको मानवीय उदाहरण थियो।
त्यो दृश्यले हामीलाई फेरि सम्झायो- संकटको समयमा मानवता नै सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।
थकानभन्दा ठूलो थियो कर्तव्य
ती दुई दिन अस्पतालमा समयको सामान्य हिसाब थिएन। बिहान, दिउँसो र रातको सीमा जस्तै हराएको थियो।
चिकित्सक, नर्स, प्यारामेडिक्स, फार्मेसी, प्रयोगशाला, ब्लड बैंक, हाउसकिपिङ, सुरक्षा, प्रशासन तथा अन्य कर्मचारीहरू निरन्तर सेवामा खटिएका थिए। धेरै कर्मचारीहरू राति अबेरसम्म अस्पतालमै रहेर घाइतेहरूको उपचार र अस्पतालको नियमित सेवा सञ्चालनमा जुटिरहे।
उनीहरू स्वयं पनि असहज र तनावपूर्ण परिस्थितिबाट गुज्रिरहेका थिए। तर बिरामीको आवश्यकतासामु उनीहरूको व्यक्तिगत थकान दोस्रो प्राथमिकतामा परेको थियो।
अस्पताल केवल भवन, उपकरण र प्रविधिले चल्दैन। संकटको समयमा यसको वास्तविक शक्ति त्यसका मानिसहरू हुन्।
गत वर्षका ती दुई दिनले यो कुरा हामीलाई अझ गहिरोसँग अनुभूति गरायो।
एउटा स्वास्थ्य संस्थाको निष्पक्ष जिम्मेवारी
एभरेष्ट हस्पिटल विगतका विभिन्न सामाजिक तथा आन्दोलनका परिस्थितिहरूको प्रत्यक्ष साक्षी रहँदै आएको छ। त्यस्ता प्रत्येक परिस्थितिमा हाम्रो प्रयास एउटै रहँदै आएको छ- स्वास्थ्य सेवामा समानता, निष्पक्षता र मानवीयता कायम गर्नु।
कुनै पनि आन्दोलन वा सामाजिक तनावको राजनीतिक पक्षबारे धारणा राख्नु हाम्रो संस्थागत भूमिकाको विषय होइन। हाम्रो जिम्मेवारी भनेको घाइते वा बिरामी जोसुकै भए पनि आवश्यक स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनु हो।
गत वर्षको घटनाले पनि यही मूल्यलाई पुनः स्थापित गर्यो।
एक वर्षपछि फर्केर हेर्दा
आज, ती घटनाको एक वर्षपछि फर्केर हेर्दा, भाद्र २३ र २४ गतेका दिनहरू एभरेष्ट हस्पिटलको इतिहासमा केवल कठिन दिनका रूपमा मात्र होइन, संस्थागत जिम्मेवारी, व्यावसायिक अनुशासन, टिमवर्क र मानवताको परीक्षा भएको समयका रूपमा सम्झन्छु।
एक सिइओका रूपमा म ती दिनमा अग्रपंक्तिमा रहेर बिरामीको जीवन बचाउन निरन्तर खटिनुभएका चिकित्सकहरू, नर्सहरू, प्यारामेडिक्स, ब्लड बैंक तथा प्रयोगशाला टोली, फार्मेसी, एम्बुलेन्स चालक, हाउसकिपिङ, सुरक्षा, प्रशासन र अन्य सम्पूर्ण कर्मचारीहरूप्रति हार्दिक सम्मान व्यक्त गर्दछु।
उहाँहरूको समर्पण एभरेष्ट हस्पिटलको वास्तविक संस्थागत शक्ति हो।
साथै, ती कठिन क्षणमा उपचारका लागि हामीमाथि विश्वास गर्ने सबै बिरामी तथा उहाँहरूका परिवारप्रति पनि हामी आभारी छौँ।
गत वर्षको त्यो अनुभवले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ दिएको छ- संकट कहिले आउँछ भनेर पूर्वानुमान गर्न सकिँदैन, तर संकट आउँदा स्वास्थ्य संस्थाले कस्तो तयारी, संवेदनशीलता र जिम्मेवारीका साथ प्रतिक्रिया दिन्छ भन्ने कुरा हाम्रो हातमा हुन्छ।
त्यसैले आगामी दिनमा पनि एभरेष्ट हस्पिटलले आपत्कालीन तयारी, स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता अभिवृद्धि, विपद् व्यवस्थापन तथा मानवीय स्वास्थ्य सेवामा अझ सुदृढ भएर अघि बढ्नेछ।
अन्ततः, स्वास्थ्य सेवा कुनै पक्षको हुँदैन।
स्वास्थ्य सेवा मानवताको पक्षमा हुन्छ।
र एभरेष्ट हस्पिटलको प्रतिबद्धता पनि यही हो-
जहाँ संकट हुन्छ, त्यहाँ सम्भव भएसम्म जीवन रक्षा र मानवीय सेवाका लागि हामी आफ्नो जिम्मेवारीबाट पछि हट्ने छैनौँ।
-(लेखक दीपक चन्द्र बराल नयाँ बानेश्वरस्थित एभरेष्ट हस्पिटल प्रालिका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन्।)
