काठमाडौं- आँखामा प्रकाश प्रवेश गर्छ, मस्तिष्कले त्यसलाई बुझ्छ र हामी वस्तु देख्न सक्छौँ। तर आँखाको पर्दाका कोष नष्ट भए के हुन्छ? मस्तिष्कका स्नायु कोषले गलत तरिकाले काम गर्दा हुने रोगको उपचार कसरी गर्ने? यस्ता जटिल प्रश्नको जवाफ खोज्ने क्रममा विकसित भएको अप्टोजेनेटिक्स प्रविधिले चिकित्सा विज्ञानमा नयाँ सम्भावना देखाएको छ।
प्रकाशको सहायताले निश्चित स्नायु कोषलाई सक्रिय वा निष्क्रिय पार्न सकिने यो प्रविधिको विकासमा योगदान पुर्याएका कार्ल डिसेरोथ, पिटर हेगेम्यान र जोर्ज नागेललाई सन् २०२६ को शरीरक्रिया विज्ञान वा चिकित्सा (फिजियोलोजी वा मेडिसिन) तर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गरिएको छ। उनीहरूको अनुसन्धानले मस्तिष्कको कार्यप्रणाली बुझ्ने मात्र नभई भविष्यमा स्नायु प्रणालीका रोगको उपचार विकास गर्ने बाटोसमेत खोलेको छ।
१. दृष्टि गुमाएका व्यक्तिलाई फेरि देख्न सहयोग
अप्टोजेनेटिक्सको चिकित्सा क्षेत्रमा देखिएको महत्त्वपूर्ण सम्भावनामध्ये दृष्टि पुनःस्थापना एक हो।
रेटिनाइटिस पिग्मेन्टोसा (Retinitis Pigmentosa) जस्ता रोगमा आँखाको पर्दामा रहेका प्रकाश ग्रहण गर्ने कोष क्रमशः नष्ट हुँदै जान्छन्। रोग बढ्दै जाँदा बिरामीको दृष्टि कमजोर हुन्छ र गम्भीर अवस्थामा दृष्टि पूर्ण रूपमा गुम्न सक्छ।
अप्टोजेनेटिक उपचारमा आनुवंशिक प्रविधिको सहायताले आँखाको पर्दामा रहेका अन्य जीवित कोषलाई प्रकाशप्रति संवेदनशील बनाउने प्रयास गरिन्छ। त्यसका लागि प्रकाशप्रति प्रतिक्रिया जनाउने प्रोटिन उत्पादन गर्ने आनुवंशिक निर्देशन आँखामा पुर्याइन्छ। त्यसपछि विशेष चस्माले दृश्यलाई प्रकाशका सङ्केतमा रूपान्तरण गरी आँखामा पठाउन मद्दत गर्छ।
सन् २०२६ अक्टोबरमा सार्वजनिक गरिएको प्रारम्भिक क्लिनिकल अध्ययनमा उन्नत रेटिनाइटिस पिग्मेन्टोसा भएका १० जनामध्ये ६ जनामा प्रकाशप्रतिको संवेदनशीलतामा चिकित्सकीय रूपमा अर्थपूर्ण सुधार देखिएको रिपोर्ट गरिएको छ। यद्यपि यसबाट सामान्य दृष्टि पूर्ण रूपमा फर्किएको भने होइन। साना विवरण छुट्याउने वा अनुहार चिन्न सक्ने दृष्टि पुनःस्थापना गर्न अझै अनुसन्धान आवश्यक छ।
२. पार्किन्सन, मिर्गी र अल्जाइमर्सको उपचारमा नयाँ आशा
पार्किन्सन रोग, मिर्गी र अल्जाइमर्सजस्ता अवस्थाको अध्ययनमा पनि अप्टोजेनेटिक्स उपयोगी बनेको छ।
पार्किन्सन रोगमा शरीरको चालचलन नियन्त्रण गर्ने स्नायु सञ्जालमा गडबडी हुन्छ। मिर्गीमा मस्तिष्कका स्नायु कोष असामान्य रूपमा सक्रिय हुँदा दौरा पर्न सक्छ। अल्जाइमर्स रोगमा स्मरणशक्ति र अन्य संज्ञानात्मक क्षमता क्रमशः कमजोर हुँदै जान्छन्।
अप्टोजेनेटिक्स प्रयोग गरेर वैज्ञानिकहरूले प्रयोगशालाका जनावरमा कुन स्नायु कोष र स्नायु सञ्जालले यी समस्यामा भूमिका खेल्छन् भन्ने अध्ययन गर्न सक्छन्। त्यसबाट रोगको जैविक आधार बुझ्न र भविष्यमा कुन स्नायु सञ्जाललाई लक्षित गर्दा उपचार प्रभावकारी हुन सक्छ भन्ने पहिचान गर्न सहयोग पुग्छ।
तर यी रोगमा प्रकाश प्रयोग गरेर बिरामीलाई नियमित उपचार गर्ने विधि स्थापित भइसकेको छैन। अहिले यसको ठूलो योगदान रोग कसरी उत्पन्न हुन्छ भन्ने बुझ्न र नयाँ उपचारको आधार तयार गर्नमा छ।
३. डिप्रेसन तथा अन्य मानसिक रोगको उपचारमा के सम्भव छ?
डिप्रेसन, चिन्ता र अन्य मानसिक स्वास्थ्य समस्यामा मस्तिष्कका विभिन्न स्नायु सञ्जालले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। तर यस्ता रोगलाई मस्तिष्कको एउटै भाग वा एउटा मात्र स्नायु कोषको समस्याका रूपमा बुझ्न सकिँदैन।
अप्टोजेनेटिक्सको सहायताले अनुसन्धानकर्ताले प्रयोगशालामा निश्चित स्नायु कोष सक्रिय गर्दा वा निष्क्रिय पार्दा व्यवहार र मस्तिष्कको गतिविधिमा कस्तो परिवर्तन आउँछ भन्ने अध्ययन गर्न सक्छन्।
यसबाट मानसिक रोगसँग सम्बन्धित स्नायु सञ्जाल पहिचान गर्न र भविष्यमा बढी लक्षित उपचार विकास गर्न मद्दत पुग्न सक्छ। अहिले प्रयोग भइरहेका औषधि वा अन्य उपचारको प्रभावलाई अझ राम्रोसँग बुझ्न पनि यस्तो अनुसन्धान उपयोगी हुन सक्छ।
यद्यपि मानिसमा डिप्रेसन वा चिन्तालाई प्रकाशको सहायताले तत्काल नियन्त्रण गर्ने सुरक्षित र स्थापित उपचार उपलब्ध भइसकेको छैन। प्रयोगशालाका जनावरमा देखिएको परिणामलाई सोझै मानव उपचारमा लागू गर्न मिल्दैन।
४. सुन्न नसक्ने व्यक्तिका लागि पनि नयाँ प्रविधिको सम्भावना
अप्टोजेनेटिक्सको सम्भावना आँखामा मात्र सीमित छैन। वैज्ञानिकहरूले श्रवणसम्बन्धी समस्यामा पनि यसको प्रयोगबारे अनुसन्धान गरिरहेका छन्।
सामान्य कोक्लियर इम्प्लान्टले विद्युतीय सङ्केत प्रयोग गरेर श्रवण स्नायु उत्तेजित गर्छ। अप्टोजेनेटिक कोक्लियर इम्प्लान्टमा भने प्रकाशप्रति संवेदनशील बनाइएका कोषलाई प्रकाशका सङ्केतमार्फत उत्तेजित गर्ने अवधारणा प्रयोग गरिन्छ।
यसले श्रवण स्नायुलाई अझ सटिक रूपमा उत्तेजित गर्न र आवाजको गुणस्तर सुधार गर्न सक्ने सम्भावना छ। तर यस्तो प्रविधि विकास गर्न र नियमित उपचारका रूपमा उपलब्ध गराउन थप अनुसन्धान आवश्यक छ।
५. के भविष्यमा औषधिबिना मस्तिष्कको उपचार सम्भव होला?
अप्टोजेनेटिक्सले भविष्यमा रोगको उपचार गर्ने तरिका परिवर्तन गर्न सक्छ। तर यसको अर्थ भविष्यमा सबै रोगको उपचार औषधिबिना प्रकाश प्रयोग गरेरै गरिनेछ भन्ने होइन।
यो प्रविधिमा निश्चित कोषमा प्रकाश-संवेदनशील प्रोटिन उत्पादन गराउन आनुवंशिक विधि आवश्यक पर्न सक्छ। साथै शरीरको कुन भागमा प्रकाश पुर्याउने, उपचार कति सुरक्षित हुन्छ र यसको प्रभाव कति समय रहन्छ भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण छन्।
मस्तिष्कका रोगमा यसको अर्को ठूलो योगदान अप्रत्यक्ष पनि हुन सक्छ। उदाहरणका लागि, कुनै रोगमा कुन स्नायु सञ्जाल असामान्य रूपमा सक्रिय छ भन्ने थाहा पाएपछि त्यसलाई लक्षित गर्ने नयाँ औषधि, विद्युतीय उत्तेजना वा अन्य उपचार विकास गर्न सकिन्छ। यसरी अप्टोजेनेटिक्स आफैँ उपचार नबने पनि उपचार पत्ता लगाउने शक्तिशाली अनुसन्धान विधि बन्न सक्छ।
उपचारको भविष्यका लागि आधार
सन् २०२६ को चिकित्सा नोबेल पुरस्कारले आधारभूत वैज्ञानिक अनुसन्धानले भविष्यको उपचारमा कति ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने देखाएको छ। एककोषीय हरियो लेउमा प्रकाशप्रति संवेदनशील प्रोटिनको अध्ययनबाट सुरु भएको अनुसन्धान आज मस्तिष्कको कार्यप्रणाली बुझ्ने, दृष्टि पुनःस्थापनाको प्रयास गर्ने र श्रवण प्रविधि सुधार्ने अनुसन्धानसम्म पुगेको छ।
अप्टोजेनेटिक्सले सबै रोग निको पार्ने समाधान दिइसकेको छैन। तर यसले शरीरका निश्चित कोषले कसरी काम गर्छन् भन्ने बुझ्न र रोगको उपचारलाई अझ सटिक बनाउने सम्भावना बढाएको छ। यसको भविष्य यसलाई सुरक्षित, प्रभावकारी र मानव उपचारका लागि उपयोगी बनाउन गरिने थप अनुसन्धानमा निर्भर हुनेछ।
