नेपालको स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवामा आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्ने महत्वपूर्ण सामाजिक सुरक्षा योजना हो । तर यसको कार्यान्वयनमा देखिएका मुख्य समस्या भनेको सरकारी भुक्तानी ढिलाइ, सर्भर अवरोध, कागजी प्रक्रिया जटिलता र अस्पताल तथा फार्मेसीमा वित्तीय दबाब हो । यी समस्याले कहिलेकाहीँ बिरामीलाई सेवा ढिलो हुने अवस्था सिर्जना गरेको छ । यो लेखमा सबै सुझावहरू पूर्ण रूपमा व्यवहारिक, सरल रूपमा लागू गर्न मिल्ने, र सेवा नरोकिने सिद्धान्तमा आधारित रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
परिचय
नेपालमा स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम सबै नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यले सुरु गरिएको हो । यसको मुख्य उद्देश्य गरिब तथा विपन्न वर्गलाई आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्नु हो । तर, व्यवहारमा प्रणालीगत कमजोरीका कारण सेवा प्रवाहमा अवरोध देखिएको छ ।
अबको आवश्यकता भनेको यस्तो प्रणाली विकास गर्नु हो जसमा सरकारी भुक्तानी ढिलाइ भए पनि बिरामीको उपचार कुनै पनि अवस्थामा रोकिने अवस्था नआओस् ।
व्यवहारिक मूल सिद्धान्त
स्वास्थ्य बीमा प्रणाली सञ्चालन गर्दा निम्न तीन आधारभूत सिद्धान्तहरू अनिवार्य रूपमा लागू गरिनुपर्छ । पहिलो सिद्धान्त भनेको बिरामीलाई कुनै पनि अवस्थामा सेवा रोक्न नपाइने हो । दोस्रो सिद्धान्त भनेको भुक्तानी प्रक्रिया पछि मिलान गर्न सकिने हो । तेस्रो सिद्धान्त भनेको अस्पताल र सरकारबीच साझा जोखिम व्यवस्थापन हुनु हो ।
सम्भाव्यता अर्थात जोखिम
नेपालको स्वास्थ्य बीमा प्रणालीमा देखिने प्रमुख जोखिमहरूमा वित्तीय असन्तुलन, दाबीको दुरुपयोग, सर्भर अवरोध तथा कागजी प्रक्रिया जटिलता पर्दछन् । यी कारणहरूले सेवा प्रवाहमा ढिलाइ हुन सक्छ, तर यी समस्यालाई सेवा रोक्ने आधार बनाइनु हुँदैन ।
सुनिश्चितता अर्थात अवसर
यस प्रणालीले नागरिकको स्वास्थ्य सेवामा पहुँच विस्तार गरेको छ । यसले विशेष गरी गरिब तथा ग्रामीण समुदायलाई आर्थिक सुरक्षा प्रदान गरेको छ । साथै स्वास्थ्य सेवा विस्तारमा सहयोग पुर्याएको छ र सामाजिक समानता अभिवृद्धि गर्न योगदान दिएको छ ।
व्यवहारिक समस्या र तत्काल समाधान
अस्पताल र औषधि पसलमा देखिने मुख्य समस्या भनेको सरकारी भुक्तानी ढिलाइ हो । तर यसको समाधान सेवा रोकिनु होइन, व्यवस्थापन सुधार गर्नु हो । यदि औषधि पसलले सरकारी भुक्तानी नपाएको अवस्था भए पनि आपतकालीन औषधि तुरुन्त उपलब्ध गराउनुपर्छ । गैर आपतकालीन अवस्थामा अस्पतालले आफ्नो आन्तरिक कोष प्रयोग गरेर औषधि उपलब्ध गराउनुपर्छ । पछि सरकारले भुक्तानी गरेपछि मात्र मिलान गर्ने प्रणाली अपनाउनुपर्छ ।
व्यावहारिक समाधानका उपायहरू
पहिलो उपाय अस्पतालमा घुम्ती कोष स्थापना गर्नु हो जसले औषधि आपूर्ति निरन्तरता कायम राख्न सहयोग गर्दछ । दोस्रो उपाय सेवा निरन्तरता नीति लागू गर्नु हो जसले सर्भर अवरोध वा भुक्तानी ढिलाइ भए पनि सेवा रोक्न निषेध गर्दछ । तेस्रो उपाय न्यूनतम कागजी प्रक्रिया प्रणाली लागू गर्नु हो जसले अनावश्यक झन्झट घटाउँछ । चौथो उपाय अफलाइन सेवा प्रोटोकल लागू गर्नु हो जसले इन्टरनेट वा सर्भर समस्या हुँदा पनि सेवा सञ्चालन गर्न अनुमति दिन्छ । पाँचौँ उपाय सरल दाबी प्रमाणीकरण प्रणाली लागू गर्नु हो जसले प्रक्रिया छिटो र पारदर्शी बनाउँछ । छैटौँ उपाय भुक्तानी अनुगमन इकाई स्थापना गर्नु हो जसले भुक्तानी ढिलाइको निरन्तर निगरानी गर्दछ ।
अस्पताल सञ्चालनका व्यवहारिक नियमहरू
अस्पतालले कुनै पनि अवस्थामा बिरामीलाई फिर्ता पठाउन नहुने स्पष्ट नीति लागू गर्नुपर्छ । औषधि पसलले जीवनरक्षक औषधि रोक्न नहुने व्यवस्था गर्नुपर्छ । चिकित्सकले उपचार रोक्ने होइन, आवश्यक परे वैकल्पिक औषधिको प्रयोग गर्ने अभ्यास अपनाउनुपर्छ । अस्पताल प्रशासनले सरकारी भुक्तानी ढिलाइलाई आन्तरिक लेखा व्यवस्थापनमार्फत सन्तुलन गर्नुपर्छ ।
प्रधानमन्त्रीलाई सुझाव
स्वास्थ्य बीमालाई राष्ट्रिय प्राथमिकताको विषयका रूपमा स्थापित गर्न आवश्यक छ ।
सरकारी भुक्तानी ढिलाइ हटाउन स्पष्ट समयसीमा निर्धारण गर्नुपर्छ । अस्पताललाई घुम्ती कोष सञ्चालन गर्न कानुनी अनुमति प्रदान गर्नुपर्छ । डिजिटल प्रणाली सुधारका लागि पर्याप्त लगानी गर्नुपर्छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा “बिरामीको सेवा कहिल्यै रोक्न नपाइने नीति” राष्ट्रिय स्तरमा लागू गर्नुपर्छ ।
स्वास्थ्य मन्त्रीलाई सुझाव
स्वास्थ्य बीमा बोर्डलाई थप प्रभावकारी बनाउन पहल गर्नुपर्छ । दाबी प्रक्रिया सरल, छिटो र पारदर्शी बनाउनुपर्छ । अस्पताल र औषधि पसलबीच नियमित समन्वय प्रणाली स्थापना गर्नुपर्छ । सर्भरको विश्वसनीयता सुनिश्चित गर्न वैकल्पिक प्रणाली तयार राख्नुपर्छ । आवश्यक औषधिको आपूर्ति अवरोध नहुने नीति निर्माण गर्नुपर्छ ।
निष्कर्ष
नेपालको स्वास्थ्य बीमा प्रणाली सुधारका लागि अबको मुख्य दिशा भनेको “प्रणालीगत ढिलाइ भए पनि सेवा निरन्तरता सुनिश्चित गर्ने” हो । सरकारी भुक्तानी ढिलाइलाई बहानाका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन । बिरामीको उपचार कुनै पनि अवस्थामा रोकिनु हुँदैन । सही व्यवस्थापन, आन्तरिक वित्तीय सन्तुलन तथा सरल प्रक्रिया अपनाइएमा यो कार्यक्रम सफल सामाजिक सुरक्षा नमुना बन्न सक्छ ।
अन्त्यमा,
स्वास्थ्य बीमा प्रणाली केवल आर्थिक कारोबार होइन, यो मानव जीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित सेवा प्रणाली हो । यसको मूल उद्देश्य प्रत्येक नागरिकलाई बिना अवरोध उपचार उपलब्ध गराउनु हो । यदि सेवा निरन्तरता सुनिश्चित गर्न सकियो भने मात्र यो प्रणालीले जनविश्वास प्राप्त गर्न सक्छ ।
लेखक डा. उपाध्याय, नेपाल मेडिकल कलेजकाे अस्पताल निर्देशक हुन् ।
