“डाक्टरसाब, मेरो बच्चाले मोबाइल नदिएसम्म खाना खाँदैन।”
“राति एक–दुई बजेसम्म सुत्दैन।”
“दिनभर चाउचाउ, चिप्स र चिसो पेय पदार्थ मात्रै खोज्छ।”
बी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरानको बालरोग बाह्यरोग विभागमा यस्ता गुनासा सुन्नु मेरो लागि नयाँ कुरा होइन। वर्षौंदेखिको चिकित्सकीय अभ्यासमा मैले महसुस गरेको एउटा स्पष्ट सत्य के हो भने- बालबालिकामा देखिने धेरै स्वास्थ्य समस्या कुनै जटिल रोगका कारण होइनन्, बरु उनीहरूको दैनिक जीवनशैली र बानीका परिणाम हुन्।
आजको नेपाली समाज तीव्र गतिमा बदलिँदैछ। शहरीकरण, प्रविधिको विस्तार र व्यस्त जीवनशैलीका कारण बालबालिकाको दिनचर्या पनि पहिलेभन्दा पूर्ण रूपमा फरक बनेको छ। पहिले विद्यालयबाट फर्किएपछि साथीहरूसँग मैदानमा खेल्ने, साइकल चलाउने, दौडिने र शारीरिक रूपमा सक्रिय रहने बालबालिका अहिले धेरैजसो समय मोबाइल, ट्याबलेट वा टेलिभिजनसँग बिताइरहेका छन्। यही परिवर्तनले उनीहरूको स्वास्थ्यमा गहिरो प्रभाव पारिरहेको छ।
जंक फुड: स्वादको लोभ र स्वास्थ्यको मूल्य
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा जंक फुड संस्कृतिले तीव्र विस्तार पाएको छ। चाउचाउ, चिप्स, बर्गर, पिज्जा, फ्रेन्च फ्राइज र अन्य प्रशोधित खाद्य पदार्थ बालबालिकाको दैनिक खानपानको हिस्सा बन्दै गएको छ।
धेरै अभिभावक बच्चाले खाना नखाएपछि सजिलो विकल्पको रूपमा यस्ता खानेकुरा दिने गर्नुहुन्छ। तर यस्ता खानेकुरामा अत्यधिक नुन, चिनी, बोसो र क्यालोरी हुन्छ, जबकि शरीरलाई आवश्यक पोषण (प्रोटिन, भिटामिन, खनिज र फाइबर)धेरै कम हुन्छ।
यसको परिणामस्वरूप बालबालिकामा मोटोपना, कब्जियत, दाँत बिग्रिने, भोक नियन्त्रणमा समस्या तथा भविष्यमा मधुमेह र उच्च रक्तचापको जोखिम बढ्दै जान्छ। धेरैपटक सानो उमेरमै शरीरमा बोसो जम्ने समस्या देखिन थालेको छ, जुन भविष्यका लागि चिन्ताजनक संकेत हो।
चिनीयुक्त पेय पदार्थ: अदृश्य जोखिम
अर्को गम्भीर समस्या चिनीयुक्त पेय पदार्थको बढ्दो प्रयोग हो। सफ्ट ड्रिंक, प्याकेट जुस र फ्लेभरयुक्त पेय पदार्थलाई धेरै अभिभावकले स्वास्थ्यकर ठान्ने भ्रम अझै कायम छ।
तर यस्ता पेय पदार्थमा प्राकृतिक फलको पोषणभन्दा धेरै चिनी र रसायन हुन्छ। यसले तत्काल तिर्खा मेटेजस्तो देखिए पनि शरीरलाई कुनै दीर्घकालीन लाभ दिँदैन। बरु मोटोपना, दाँत बिग्रिने र चयापचयसम्बन्धी समस्या बढाउने सम्भावना हुन्छ।
बालबालिकाका लागि सबैभन्दा राम्रो पेय पदार्थ सादा पानी, दूध, दही वा घरमै बनाइएको प्राकृतिक पेय नै हुन्।
मोबाइल र स्क्रिन टाइम: नयाँ युगको चुनौती
आज मोबाइल र डिजिटल उपकरण बालबालिकाको जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेका छन्। तर यसको अत्यधिक प्रयोगले धेरै समस्या निम्त्याएको छ।
धेरै बालबालिकामा आँखा दुख्ने, टाउको दुख्ने, ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने, पढाइमा रुचि घट्ने, बाहिरी खेलकुदप्रति उदासीनता र निद्रामा समस्या देखिन्छ। विशेषगरी सानो उमेरमै लामो समय स्क्रिनमा बिताउँदा मानसिक र सामाजिक विकासमा पनि असर पर्न सक्छ।
धेरै अभिभावकले बच्चालाई शान्त राख्न मोबाइल दिने बानी बसालेका छन्, जसले तत्काल सजिलो भए पनि दीर्घकालीन रूपमा निर्भरता बढाउँछ।
निद्रा र शारीरिक विकास
बालबालिकाको वृद्धि र मस्तिष्क विकासका लागि पर्याप्त निद्रा अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। तर अहिले धेरै बालबालिका राति अबेरसम्म मोबाइल वा टिभीमा व्यस्त रहने गरेका छन्।
निद्रा कमी हुँदा उनीहरू चिडचिडा हुने, पढाइमा ध्यान नदिने, स्मरणशक्ति कमजोर हुने र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता घट्ने समस्या देखिन्छ। लामो समयसम्म यस्तो अवस्था रहँदा शारीरिक वृद्धि समेत प्रभावित हुन सक्छ।
शारीरिक गतिविधिको कमी
बालबालिकाको शरीर सक्रिय रहनका लागि बनेको हो। तर अहिले धेरै समय घरभित्रै बस्ने, मोबाइल खेल्ने र शारीरिक गतिविधिबाट टाढा रहने प्रवृत्ति बढेको छ।
नियमित खेलकुदले केवल शरीर मात्र होइन, मानसिक स्वास्थ्य, आत्मविश्वास र सामाजिक सीप पनि विकास गर्छ। खेलकुदको कमीले मोटोपना, कमजोरी र मानसिक तनाव बढाउने सम्भावना रहन्छ।
अभिभावकको भूमिका
बालबालिकाको स्वास्थ्य सुधार केवल चिकित्सकको जिम्मेवारी होइन, यो परिवारको दैनिक व्यवहारसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ।
बालबालिकाले देखेर सिक्छन्, सुनेर होइन। यदि घरमा अस्वस्थ खानपान, अनियमित जीवनशैली र अत्यधिक मोबाइल प्रयोग सामान्य बनाइयो भने बालबालिकाले पनि त्यही सिक्छन्।
परिवारले सँगै खाना खाने, घरमै पौष्टिक भोजन तयार गर्ने, खेलकुदमा सहभागी हुने र समयमै सुत्ने संस्कार विकास गर्न सके त्यसले ठूलो सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
निष्कर्ष
म सधैं अभिभावकहरूलाई भन्ने गर्छु, बालबालिकाको स्वास्थ्य अस्पतालमा होइन, घरमै निर्माण हुन्छ।
आजको सानो लापरवाहीले भोलिको ठूलो रोग निम्त्याउन सक्छ। तर समयमै सही बानी विकास गर्न सके धेरै दीर्घकालीन रोगहरूबाट बालबालिकालाई बचाउन सकिन्छ।
स्वस्थ बाल्यकाल नै स्वस्थ भविष्यको आधार हो। यदि हामीले आज उनीहरूको जीवनशैली सुधार्न सकेनौं भने भोलि उपचार मात्र समाधान हुनेछैन, त्यसले समाजको स्वास्थ्यमा पनि गम्भीर असर पार्नेछ।
(सिंह बी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरानमा कार्यरत छिन्)
