दिल्लीमा २६ वर्षीय एक पुरुष विवाह गरेको दुई वर्षपछि सन्तान नहुने समस्या लिएर चिकित्सककहाँ पुगे। परीक्षणका क्रममा उनको शरीरभित्र गर्भाशय र फेलोपियन ट्युब रहेको पत्ता लाग्यो।
बाहिरबाट हेर्दा उनको शरीर सामान्य पुरुषको जस्तै थियो। पुरुषमा देखिने सबै शारीरिक तथा यौन विकासका विशेषता पनि सामान्य थिए। तर, सन्तान नहुने समस्याको कारण खोज्ने क्रममा गरिएको परीक्षणले शरीरभित्रको अवस्था भने फरक देखायो।
दिल्लीस्थित एक निजी अस्पतालमा उनको उपचार गरेका प्रमुख युरोलोजिस्ट डा. सुशील खरबन्दाका अनुसार, परीक्षणका क्रममा दुवै अण्डकोष आफ्नो सामान्य स्थानमा नभएको र वीर्यमा शुक्रकीटको संख्या शून्य अर्थात् एजुस्पर्मिया रहेको पाइएको थियो।
त्यसपछि गरिएको एमआरआईमा दुवै अण्डकोषसँग जोडिएका गर्भाशय र फेलोपियन ट्युब देखिए। ती अंगहरू भित्री रूपमा विकसित भए पनि सामान्य महिलाको शरीरमा जस्तो पूर्ण रूपमा कार्यशील भने थिएनन्। अण्डाशय भने थिएनन्। त्यसको सट्टा दुवै गोनाड अण्डकोष नै थिए।
क्रोमोजोम परीक्षण गर्दा उनको क्रोमोजोम ४६, एक्सवाई (46XY) रहेको पुष्टि भयो। चिकित्सकका अनुसार यो अवस्था पर्सिस्टेन्ट म्युलरियन डक्ट सिन्ड्रोम (पीएमडीएस) हो। यो जन्मजात र अत्यन्तै दुर्लभ अवस्था हो। विश्वभर अहिलेसम्म ३०० भन्दा कम यस्ता घटना रिपोर्ट भएको बताइन्छ।
पुरुष शरीरमा गर्भाशय र फेलोपियन ट्युब किन रहन्छ?
गर्भमा बच्चाको यौन विकास क्रोमोजोम र हर्मोनको प्रभावबाट हुन्छ। सामान्यतया पुरुषमा ४६, एक्सवाई र महिलामा ४६, एक्सएक्स क्रोमोसोम हुन्छ।
पुरुष भ्रूणको विकासका क्रममा अण्डकोषले एन्टिम्युलरियन हर्मोन (एएमएच) उत्पादन गर्छ। यही हर्मोनले गर्भाशय र फेलोपियन ट्युबजस्ता महिला प्रजनन अंग बन्ने संरचनाको विकास रोक्छ।
तर पीएमडीएस भएका व्यक्तिमा एएमएच उत्पादन नहुन सक्छ वा शरीरमा त्यसको प्रभाव पार्ने रिसेप्टरमा समस्या हुन सक्छ। त्यसैले ४६, एक्सवाई क्रोमोसोम भएका र बाहिरबाट पुरुषकै रूपमा विकसित भएका व्यक्तिको शरीरभित्र गर्भाशय र फेलोपियन ट्युबजस्ता संरचना रहन सक्छन्।
यस अवस्थामा बाहिरी यौन अंग र पुरुषका अन्य शारीरिक विशेषता भने सामान्य रूपमा विकास हुन सक्छन्। त्यसैले धेरै अवस्थामा बाहिरबाट हेर्दा यस्तो अवस्था रहेको थाहा हुँदैन।
कसरी पत्ता लाग्छ?
पीएमडीएसको कुनै विशेष लक्षण नहुन सक्छ। अण्डकोष आफ्नो सामान्य स्थानमा नहुनु अर्थात् अनडिसेन्डेड टेस्टिस (क्रिप्टोर्किडिज्म) यसको एउटा संकेत हुन सक्छ।
यस घटनामा पनि दुवै अण्डकोष सामान्य स्थानमा थिएनन्। हर्मोन परीक्षणमा टेस्टोस्टेरोन, एफएसएच र एलएच सामान्य देखिए। तर वीर्य परीक्षणमा शुक्रकीटको संख्या शून्य पाइएपछि थप परीक्षण गरिएको थियो।
एमआरआईमा गर्भाशय र फेलोपियन ट्युब देखिएपछि क्रोमोसोम परीक्षण गरिएको थियो। त्यसबाट ४६, एक्सवाई क्रोमोसोम रहेको पुष्टि भयो।
चिकित्सकका अनुसार बाल्यकालमै अण्डकोष सामान्य स्थानमा नभएको पहिचान गरी आवश्यक परीक्षण गरिएको भए यो अवस्था पहिले नै पत्ता लाग्न सक्थ्यो।
उपचार आवश्यक हुन्छ?
यस अवस्थाको उपचार व्यक्तिको अवस्था र देखिएका जटिलतामा निर्भर गर्छ। सम्बन्धित पुरुषमा गर्भाशय र फेलोपियन ट्युब अविकसित भएकाले तिनको शरीरमा कुनै प्रजननसम्बन्धी भूमिका थिएन। साथै यस्ता असामान्य संरचना तथा अण्डकोषमा भविष्यमा क्यान्सरको जोखिमसमेत हुन सक्ने भएकाले शल्यक्रिया गरिएको चिकित्सकले बताएका छन्।
ल्याप्रोस्कोपिक विधिबाट गरिएको शल्यक्रियापछि उनी सात दिनमै काममा फर्किएका थिए। शल्यक्रियापछि गरिएको बायोप्सीमा एउटा अण्डकोषमा क्यान्सरपूर्वको अवस्था समेत देखिएको थियो।
अण्डकोष हटाइएकाले अब उनको शरीरमा प्राकृतिक रूपमा टेस्टोस्टेरोन उत्पादन हुँदैन। त्यसैले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार नियमित रूपमा टेस्टोस्टेरोनको इन्जेक्सन लिनुपर्ने हुन्छ।
गर्भवती हुन वा महिनावारी हुन सक्छ?
पीएमडीएसबारे एउटा सामान्य भ्रम के हुन सक्छ भने शरीरभित्र गर्भाशय भएपछि त्यस्ता पुरुष गर्भवती हुन सक्छन् भन्ने। तर यो सही होइन।
यस घटनामा रहेको गर्भाशय र फेलोपियन ट्युब अविकसित थिए। अण्डाशय पनि थिएनन्। त्यसैले गर्भधारण सम्भव थिएन। त्यस्तै, महिलामा हुने जस्तो हर्मोनल अवस्था नभएकाले महिनावारी हुने प्रश्न पनि आउँदैन।
चिकित्सकका अनुसार यस्तो अवस्थाका कारण व्यक्तिको यौन वा सामाजिक जीवनमा अनिवार्य रूपमा ठूलो परिवर्तन आउनुपर्छ भन्ने हुँदैन। तर यस्तो अवस्थाबारे जानकारी पाएपछि मानसिक तनाव वा भविष्यप्रतिको चिन्ता हुन सक्ने भएकाले आवश्यक परामर्श महत्वपूर्ण हुन्छ।
पीएमडीएस अत्यन्तै दुर्लभ अवस्था भए पनि यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ- शरीरमा देखिने असामान्यतामाथि समयमै ध्यान दिनु आवश्यक छ। विशेषगरी नवजात शिशुमा अण्डकोष आफ्नो स्थानमा नभएको वा प्रजनन अंगको संरचनामा असामान्यता देखिएमा समयमै विशेषज्ञ चिकित्सकसँग परामर्श र आवश्यक परीक्षण गराउनु महत्वपूर्ण हुन्छ।
बीबीसी हिन्दीबाट
