दशैँ नेपालीहरूको प्रमुख चाड हो। परिवारका सदस्य तथा आफन्त भेला हुने, टीका लगाउने, आशीर्वाद लिने र मिठोमसिनो खाने समय पनि हो। तर घरमा नवजात शिशु छ भने दशैँ मनाउँदा उसको स्वास्थ्य र सुरक्षामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। जन्मेको पहिलो २८ दिनसम्मको अवधिलाई नवजात अवस्था भनिन्छ। यो समयमा शिशुको शरीर र रोगसँग लड्ने क्षमता पूर्ण रूपमा विकसित भइसकेको हुँदैन। त्यसैले सामान्य लापरबाहीले पनि शिशुको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छ।
दशैँमा आफन्त र पाहुनाको आवतजावत बढ्ने, लामो यात्रा गर्नुपर्ने र दैनिक दिनचर्या परिवर्तन हुने भएकाले नवजात शिशुको हेरचाहमा थप सावधानी आवश्यक हुन्छ। कान्ति बाल अस्पतालका कन्सल्टेन्ट नियोनाटोलोजिस्ट सहप्राध्यापक डा. दीपक मिश्रका अनुसार अभिभावकले केही सामान्य कुरामा ध्यान दिए नवजात शिशुलाई सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
१. आमाको दूधलाई प्राथमिकता दिऔँ
नवजात शिशुका लागि आमाको दूध सबैभन्दा उत्तम आहार हो। जन्मेको एक घण्टाभित्रै स्तनपान सुरु गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ। पहिलो छ महिनासम्म शिशुलाई आमाको दूध मात्र खुवाउनुपर्छ। चिकित्सकीय सल्लाहबिना पानी, मह, घुट्टी वा अन्य खानेकुरा दिनु हुँदैन।
दशैँमा व्यस्तताका कारण शिशुलाई समयमै दूध खुवाउन नबिर्सौँ। शिशुले मागेका बेला स्तनपान गराउनुपर्छ। स्तनपानमा समस्या भए स्वास्थ्यकर्मीको सहयोग लिनुपर्छ।
२. संक्रमणबाट बचाऔँ
नवजात शिशुमा संक्रमण छिटो फैलिन सक्छ। त्यसैले शिशुलाई छुनुअघि साबुनपानीले हात धुनुपर्छ। रुघाखोकी, ज्वरो वा अन्य संक्रमण भएका व्यक्तिलाई शिशुबाट टाढा राख्नुपर्छ।
दशैँमा आफन्त तथा पाहुनाले शिशुलाई काखमा लिने, चुम्बन गर्ने वा अनुहार नजिक जाने गर्न सक्छन्। यस्तो गर्दा संक्रमण सर्ने जोखिम हुन्छ। शिशुलाई भेट्न आउने व्यक्तिलाई पनि सरसफाइमा ध्यान दिन आग्रह गर्नुपर्छ। सकेसम्म धेरै मानिसको भीडभाडमा शिशुलाई लैजानु हुँदैन।
३. मौसमअनुसार न्यानो राखौँ
नवजात शिशुले आफ्नो शरीरको तापक्रम वयस्कले जस्तै सजिलै नियन्त्रण गर्न सक्दैन। त्यसैले मौसमअनुसार उपयुक्त कपडा लगाइदिनुपर्छ। चिसोबाट बचाउनुपर्छ, तर धेरै बाक्लो कपडा लगाएर वा धेरै ओढाएर शरीर अत्यधिक तात्न दिनु हुँदैन।
शिशुलाई आगो, हिटर, तातो पानी र अन्य ताप दिने उपकरणबाट टाढा राख्नुपर्छ। शिशुको शरीर असामान्य रूपमा चिसो वा तातो भएको महसुस भए स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनुपर्छ।
४. सुरक्षित सुत्ने वातावरण बनाऔँ
शिशुलाई सुताउँदा सधैँ उत्तानो पारेर सुताउनुपर्छ। सुत्ने ठाउँ समथर, कडा र अलग हुनुपर्छ। शिशुको ओछ्यानमा सिरानी, नरम खेलौना, बाक्लो ओढ्ने वा अनुहार छोपिन सक्ने सामग्री राख्नु हुँदैन।
शिशु सुतिरहेको समयमा उसको नाक र मुख खुला रहेको सुनिश्चित गर्नुपर्छ। वयस्कसँग एउटै ओछ्यानमा सुताउँदा निसासिने जोखिम हुन सक्ने भएकाले शिशुका लागि अलग सुत्ने सतहको व्यवस्था गर्नु सुरक्षित हुन्छ।
५. धुवाँ र प्रदूषणबाट जोगाऔँ
दशैँमा धूप, अगरबत्ती, पटाका तथा अन्य धुवाँको प्रयोग हुन सक्छ। यस्तो धुवाँ नवजात शिशुको स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्छ। शिशुलाई धुवाँ र धुलोबाट टाढा राख्नुपर्छ। घरभित्र धूम्रपान गर्नु हुँदैन।
शिशु बस्ने कोठामा सफा हावा आवतजावत हुने व्यवस्था गर्नुपर्छ। पटाका पड्काउँदा निस्कने धुवाँ र ठूलो आवाजबाट पनि शिशुलाई जोगाउनुपर्छ।
६. यात्रा गर्दा सावधानी अपनाऔँ
दशैँमा धेरै परिवार गाउँघर जाने वा आफन्तकहाँ पुग्ने गर्छन्। तर नवजात शिशुलाई अनावश्यक लामो यात्रामा लैजानु उपयुक्त हुँदैन। सम्भव भएसम्म यात्रा टार्नुपर्छ। यात्रा आवश्यक भए शिशुको अवस्था र उमेरअनुसार स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिन सकिन्छ।
सवारीसाधनमा यात्रा गर्दा उमेर र तौलअनुसार उपयुक्त बालसुरक्षा सिट प्रयोग गर्नुपर्छ। यात्राका क्रममा शिशुलाई दूध खुवाउने, सरसफाइ कायम राख्ने र शरीरको तापक्रममा ध्यान दिने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
७. खोप र स्वास्थ्य जाँच नछुटाऔँ
चाडपर्वका कारण शिशुको नियमित खोप र स्वास्थ्य जाँच छुट्नु हुँदैन। खोप कार्ड हेरेर लगाउनुपर्ने खोपको मिति सम्झिराख्नुपर्छ। नियमित स्वास्थ्य परीक्षणका लागि तोकिएको समयमा स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्छ।
शिशुमा कुनै समस्या देखिएमा दशैँको बिदा वा अस्पतालमा सेवा पाउन गाह्रो हुने अनुमान गरेर घरमै पर्खनु हुँदैन। आवश्यक परे तत्काल स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ।
८. खतराका संकेत पहिचान गरौँ
नवजात शिशु बिरामी हुँदा लक्षण स्पष्ट नदेखिन सक्छन्। त्यसैले अभिभावकले शिशुको व्यवहार र स्वास्थ्यमा आउने परिवर्तनलाई ध्यानपूर्वक हेर्नुपर्छ।
शिशुले दूध चुस्न नसक्ने, दूध खान छोड्ने, असामान्य रूपमा सुस्त हुने, सास फेर्न गाह्रो हुने, छाती भित्र धसिने वा झट्का आउने भए तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा लैजानुपर्छ। ज्वरो आउने, शरीर असामान्य रूपमा चिसो हुने वा ओठ र जिब्रो निलो हुने अवस्थालाई पनि गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ।
शिशुको आँखा वा छाला पहेँलो हुँदै गएमा पनि स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुपर्छ। विशेषगरी जन्मेको पहिलो २४ घण्टाभित्र पहेँलोपन देखिएमा तत्काल जाँच आवश्यक हुन्छ। तीन महिनाभन्दा कम उमेरको शिशुको तापक्रम ३८ डिग्री सेल्सियस वा त्यसभन्दा बढी भएमा तत्काल चिकित्सकीय जाँच गराउनुपर्छ।
९. आमाको स्वास्थ्यको पनि ख्याल गरौँ
नवजात शिशुको स्वास्थ्यका लागि आमाको स्वास्थ्य र आराम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सुत्केरी आमालाई पर्याप्त आराम, पोषणयुक्त खाना र परिवारका सदस्यको सहयोग आवश्यक हुन्छ। स्तनपानमा समस्या भए स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुपर्छ।
दशैँको कामको बोझ आमामाथि मात्र नथोपरी परिवारका अन्य सदस्यले पनि सहयोग गर्नुपर्छ। आमालाई संक्रमणबाट जोगाउने र उनको स्वास्थ्यमा समस्या देखिए उपचारको व्यवस्था गर्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।
१०. आपत्कालीन अवस्थाका लागि तयार रहौँ
शिशु अचानक बिरामी हुन सक्ने भएकाले नजिकको स्वास्थ्य संस्था र नवजात शिशुको उपचार हुने अस्पताल कहाँ छन् भन्ने जानकारी पहिल्यै राख्नुपर्छ। आवश्यक परे अस्पताल पुग्ने यातायातको व्यवस्था कसरी गर्ने भन्ने पनि सोचिराख्नुपर्छ।
शिशु बिरामी हुँदा घरेलु उपचार, झारफुक वा चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि प्रयोग गरेर समय खेर फाल्नु हुँदैन। खतराका संकेत देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ।
सुरक्षित शिशु, खुसी परिवार
दशैँको रमाइलोमा नवजात शिशुको हेरचाहलाई प्राथमिकता दिनु अभिभावकको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। आमाको दूध, सरसफाइ, सुरक्षित निद्रा, संक्रमणबाट बचावट र खतराका संकेत देखिनेबित्तिकै उपचारमा ध्यान दिए शिशुलाई धेरै जोखिमबाट जोगाउन सकिन्छ।
चाडपर्व मनाउँदा शिशुको आवश्यकतालाई पहिलो प्राथमिकतामा राखौँ। परिवारका सबै सदस्यले जिम्मेवारी बाँडेर सहयोग गरौँ। नवजात शिशु स्वस्थ र सुरक्षित भए मात्र दशैँको खुसी पूर्ण हुन्छ।
(एमडी (बालरोग), डीएम (नियोनाटोलोजी) डा मिश्र कान्ति बाल अस्पतालका कन्सल्टेन्ट नियोनाटोलोजिस्ट हुन्)
