भौगोलिक विकटताका बीच पनि कसरी एउटा देशले आफ्ना नागरिकलाई विश्वस्तरको आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा दिन सक्छ भन्ने कुराको उत्कृष्ट उदाहरण भुटानको बीईएआर (भुटान ईमर्जेन्सी एरोमेडिकल रिट्राइभल) सेवा हो। नेपाल र भुटानको भूगोल मिल्दोजुल्दो भएकोले यो मोडल नेपालका लागि पनि सान्दर्भिक देखिन्छ।
बीईएआर ले कसरी काम गर्छ?
बीईएआर केवल हेलिकप्टर सेवा मात्र होइन, यो एउटा 'उडान भर्ने आइसीयू' हो।
निर्णय प्रक्रिया: हेलिकप्टर पठाउने निर्णय राजनीति वा पहुँचको आधारमा नभई विशुद्ध चिकित्सीय आधारमा गरिन्छ। जब दुर्गमका स्वास्थ्य संस्थामा जटिल बिरामी आउँछन्, त्यहाँका डाक्टरले थिम्पुस्थित बीईएआर टोलीलाई सम्पर्क गर्छन्। बीईएआर का विशेषज्ञ डाक्टरहरूले बिरामीको रिपोर्ट हेरेर तुरुन्तै उद्धारको निर्णय गर्छन्।
टोली र उपकरण: यसमा तालिमप्राप्त क्रिटिकल केयर डाक्टर र नर्सहरू सधैँ तयारी अवस्थामा हुन्छन्। हेलिकप्टर भित्रै भेन्टिलेटर, डिफिब्रिलेटर र अत्यावश्यक औषधीहरू हुन्छन् ताकि बिरामीलाई आकाशमै उपचार सुरु गर्न सकियोस्।
खर्च कसले व्यहोर्छ? भुटानी नागरिकका लागि यो सेवा पूर्ण रूपमा नि:शुल्क छ। यसको खर्च भुटान सरकारले व्यहोर्छ। तर, पर्यटक र विदेशीहरूको हकमा भने उनीहरूको बीमा (Insurance) मार्फत शुल्क लिइन्छ।
कुन अस्पताल लगिन्छ? बिरामीलाई सिधै थिम्पुस्थित जिग्मे दोर्जी वाङचुक नेशनल रेफरल हस्पिटल वा विशेषज्ञ सेवा उपलब्ध भएका क्षेत्रीय अस्पतालहरूमा लगिन्छ।
नेपालले बीईएआर मोडलबाट कसरी फाइदा लिन सक्छ?
नेपालले भुटानको यो सफल अभ्यासलाई पछ्याएमा निम्न फाइदाहरू हुनेछन्:
१. अकाल मृत्युमा कमी: समयमा उपचार नपाएर ज्यान गुमाउने सुत्केरी र दुर्घटनाका घाइतेहरूको संख्या घट्नेछ l
२. एकीकृत प्रणाली: हाल नेपालमा उद्धारका लागि छुट्टाछुट्टै निकाय धाउनुपर्ने झन्झट छ। बीईएआर जस्तो 'सेन्ट्रलाइज्ड' कमाण्ड सेन्टर भएमा एकै कलमा उद्धार सम्भव हुनेछ।
३. पर्यटनमा सुरक्षाको प्रत्याभूति: साहसिक पर्यटनका लागि आउने विदेशी पर्यटकहरूलाई भरपर्दो 'एयर एम्बुलेन्स' सेवा दिँदा नेपालको छवि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अझ बढ्नेछ।
नेपाल सरकारले हाल के गर्दैछ?
नेपालमा हाल हेलिकप्टर उद्धारका लागि केही महत्वपूर्ण कामहरू भइरहेका छन्:
राष्ट्रपति महिला उत्थान कार्यक्रम: यो नेपालको सबैभन्दा सफल कार्यक्रममध्ये एक हो। यस अन्तर्गत हालसम्म ८०० भन्दा बढी दुर्गम क्षेत्रका सुत्केरी तथा गर्भवती महिलाहरूको नि:शुल्क हवाई उद्धार गरिएको छ। यसका लागि सम्बन्धित जिल्लाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी र स्वास्थ्य कार्यालयको समन्वयमा नेपाली सेनाको हेलिकप्टर प्रयोग गरिन्छ।
एकीकृत एयर एम्बुलेन्सको तयारी: स्वास्थ्य मन्त्रालयले पनि केही समयदेखि निश्चित मापदण्ड बनाएर 'एयर एम्बुलेन्स' सञ्चालन गर्ने योजना अघि बढाएको छ, यद्यपि यो भुटानको जस्तो पूर्ण रूपमा व्यवस्थित भइसकेको छैन।
निजी क्षेत्रको भूमिका: पदयात्री र पर्यटकहरूको उद्धारमा निजी हेलिकप्टर कम्पनीहरू सक्रिय छन्, जसको खर्च पर्यटक स्वयं वा उनीहरूको बीमा कम्पनीले व्यहोर्ने गर्दछ।
नेपालले 'राष्ट्रपति महिला उत्थान कार्यक्रम' लाई अझ विस्तार गरी अन्य आकस्मिक बिरामीहरूका लागि पनि भुटानको बीईएआर जस्तै व्यावसायिक र विशेषज्ञ सहितको सेवा सुरु गर्नु आवश्यक छ। स्वास्थ्य सेवालाई भूगोलको सीमाले नरोक्ने वातावरण बनाउनु नै आजको आवश्यकता हो।
