टोकियो- जापानमा पार्किन्सन रोगको उपचारका लागि स्टेम सेल प्रविधिमा आधारित उपचार सुरु भएको छ। प्रयोगशालामा विकसित स्टेम सेलबाट डोपामाइन उत्पादन गर्ने मस्तिष्कका कोष तयार गरी बिरामीको मस्तिष्कमा प्रत्यारोपण गरिएको यो उपचारले पार्किन्सनको उपचारमा नयाँ सम्भावना देखाएको छ।
जापानी औषधि उत्पादक कम्पनी सुमितोमो फार्माले शुक्रबार (३० अक्टोबर) जारी गरेको विज्ञप्तिमा क्योटो विश्वविद्यालय अस्पतालमा अक्टोबर महिनामा पहिलो व्यावसायिक प्रत्यारोपण गरिएको जनाएको छ। कम्पनीले यस उपचारका लागि ‘एम्चेप्री’ नाम प्रयोग गरेको छ। यसको औषधीय नाम रागुनेप्रोसेल हो।
यो उपचार जापानमा ससर्त स्वीकृति पाएपछि व्यावसायिक रूपमा प्रयोगमा आएको हो। यसलाई पार्किन्सन रोगको उपचारमा स्टेम सेल प्रविधिको महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ।
कसरी काम गर्छ स्टेम सेल उपचारले ?
पार्किन्सन मस्तिष्कसँग सम्बन्धित दीर्घकालीन तथा क्रमशः बढ्दै जाने रोग हो। यसमा मस्तिष्कको एउटा विशेष क्षेत्रमा रहेका डोपामाइन उत्पादन गर्ने स्नायु कोष (न्युरोन) क्रमशः नष्ट हुँदै जान्छन्। डोपामाइन शरीरको चाल, सन्तुलन र मांसपेशीको गतिविधि नियन्त्रण गर्न आवश्यक रासायनिक सन्देशवाहक हो।
डोपामाइनको कमी भएपछि बिरामीमा हातखुट्टा काम्ने, शरीर कडा हुने, हिँडडुल गर्न कठिन हुने र शरीरको सन्तुलन कायम राख्न समस्या हुनेजस्ता लक्षण देखिन्छन्।
हाल प्रयोगमा रहेका औषधिले मुख्यतः डोपामाइनको कमी पूर्ति गरेर लक्षण नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छन्। तर, नष्ट भएका स्नायु कोष पुनःस्थापित गर्दैनन्।
नयाँ उपचारमा स्वस्थ दाताबाट प्राप्त वयस्क कोषलाई प्रयोगशालामा विशेष प्रक्रियाबाट इन्ड्युस्ड प्लुरिपोटेन्ट स्टेम सेल (iPS Cells) मा रूपान्तरण गरिन्छ। यी स्टेम सेललाई विभिन्न प्रकारका कोषमा विकसित गर्न सकिन्छ।
त्यसपछि तिनलाई डोपामाइन उत्पादन गर्ने स्नायु कोष (डोपामिनर्जिक न्युरोन) का रूपमा विकसित गरी शल्यक्रियामार्फत बिरामीको मस्तिष्कमा प्रत्यारोपण गरिन्छ।
यसरी प्रत्यारोपण गरिएका कोषले मस्तिष्कमा डोपामाइन उत्पादन गर्न थालेपछि पार्किन्सनका लक्षणमा सुधार आउन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अपेक्षा छ।
यो प्रविधिको विकासमा क्योटो विश्वविद्यालयका प्राध्यापक डा. जुन ताकाहासी नेतृत्वको टोलीको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ।
सात बिरामीमा गरिएको परीक्षणमा देखियो सुधार
यो उपचारको प्रभावकारिता र सुरक्षासम्बन्धी प्रारम्भिक अध्ययन क्योटो विश्वविद्यालय अस्पतालमा गरिएको थियो। सन् २०१८ देखि सुरु भएको चिकित्सकको नेतृत्वमा गरिएको परीक्षणमा ५० देखि ६९ वर्ष उमेर समूहका सात जना पार्किन्सनका बिरामी सहभागी थिए।
परीक्षणको नतिजा अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक जर्नल नेचर मा प्रकाशित भएको थियो। अध्ययनका मुख्य निष्कर्ष यस्ता छन् :
- चालमा सुधार : सातमध्ये चार जना बिरामीमा शारीरिक चाल र मोटर फङ्सनमा सुधार देखिएको थियो।
- सुरक्षा : दुई वर्षको अनुगमनमा उपचारसँग सम्बन्धित गम्भीर प्रतिकूल असर देखिएन।
- कोषको सक्रियता : मस्तिष्कको स्क्यानबाट प्रत्यारोपण गरिएका कोष जीवित रहेको र डोपामाइन उत्पादन गर्ने गतिविधि देखिएको थियो।
यद्यपि सात जनाको सानो समूहमा गरिएको परीक्षणका आधारमा यो उपचार सबै बिरामीका लागि प्रभावकारी हुन्छ वा पार्किन्सन रोग निको पार्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। यसको दीर्घकालीन प्रभावकारिता र सुरक्षाका लागि थप अध्ययन आवश्यक छ।
जापानमा ससर्त स्वीकृति, थप अध्ययन जारी
जापानको स्वास्थ्य, श्रम तथा कल्याण मन्त्रालयले सन् २०२६ मार्च ६ मा एम्चेप्रीलाई ससर्त तथा निश्चित अवधिका लागि उत्पादन तथा बिक्रीको अनुमति दिएको थियो। यो स्वीकृति पाउने विश्वकै पहिलो iPS सेलमा आधारित पुनर्योजी औषधि हो।
यो उपचार विशेषगरी लेभोडोपा लगायतका उपलब्ध औषधिबाट पर्याप्त लाभ नपाएका पार्किन्सनका बिरामीको शारीरिक चालसम्बन्धी लक्षण सुधार गर्न लक्षित छ।
ससर्त स्वीकृतिको अर्थ यसको प्रभावकारिता र दीर्घकालीन सुरक्षासम्बन्धी प्रमाण संकलनको काम अझै जारी रहनु हो। त्यसैले उपचारलाई पूर्ण रूपमा प्रमाणित भइसकेको वा रोग निको पार्ने विधिका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।
जापानमा स्वीकृतिपछि यसको प्रभावकारिता पुष्टि गर्न थप परीक्षणसमेत अघि बढाइएको छ। जापानको क्लिनिकल ट्रायल दर्ता प्रणालीमा रहेको विवरणअनुसार रागुनेप्रोसेल प्रयोग गरी ३५ जना बिरामीमा थप अध्ययन गर्ने योजना छ।
पहिलो बिरामीको प्रत्यारोपण सफल
क्योटो विश्वविद्यालय अस्पतालले अक्टोबर ३० मा सार्वजनिक गरेको जानकारीअनुसार अक्टोबरको सुरुमै ५० वर्ष उमेर समूहकी एक महिलामा एम्चेप्री प्रत्यारोपण गरिएको थियो। प्रत्यारोपणपछि उनको स्वास्थ्य अवस्था राम्रो रहेको र अस्पतालबाट डिस्चार्ज भइसकेको अस्पतालले जनाएको छ।
कम्पनीका अनुसार यो उपचार प्राप्त गर्ने पहिलो बिरामीको शल्यक्रियापछिको अवस्था सन्तोषजनक छ। अब प्रत्यारोपण गरिएका कोषको प्रभावकारिता र सुरक्षालाई निरन्तर अनुगमन गरिनेछ।
यो प्रविधिले पार्किन्सन रोगको उपचारमा नयाँ सम्भावना खोलेको छ। विश्वभर करिब एक करोडभन्दा बढी मानिस पार्किन्सनबाट प्रभावित रहेको अनुमान छ। मस्तिष्कमा नष्ट हुँदै गएका डोपामाइन उत्पादन गर्ने कोषको विकल्प विकास गर्ने यो प्रयास सफल भएमा भविष्यमा पार्किन्सनको उपचार पद्धतिमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन आउन सक्छ।
